२०८३ साउन १ गते  शुक्रवार

सोलाबाङ रुकुम

आज आमाको तिथिको लागि श्यामप्रसाद शर्मा बाहुनलाई बिहान ६ बजे नै बोलाइएको थियो । तिथि भने पानी र अन्य सुविधाको लागि ठुल्दाइकै घरमा गर्ने निधो भएको थियो । देवकुमारी र म बिहानै ४ बजे उठेर पाइपको पानी लगाई नुहाइधुवाइ गर्‍यौँ । पैसा खुद्रा नभएकोले बजारपट्टिबाट जाने सल्लाह भयो । सोध्दै जाँदा दशरथ केसीको पसलमा खुद्रा मिल्ने भयो । २००० का पाँच रुपैयाँदेखि ५०० सम्मको खुद्रा बनायौँ । बजार पुग्दा नै खुट्टा दुख्न थालेकोले डम्बरलाई बाइकमा कइनपानीसम्म पुर्‍याइदिन अनुरोध गर्‍यौँ । डम्बरले पालैपालो दुईजनालाई कइनपानी सारे ।

कइनपानी जाँदा बन्दै गरेको मन्दिर पनि हेर्न पाइयो । छतमा काठहरू राखेर माथिबाट प्लास्टिकले छोपेको पाइयो । पर्सुलहरूमा बुट्टा काटेको भए राम्रो देखिन्थ्यो होला । सादा काठ नै राखेका रहेछन् । सायद इस्टिमेट नै त्यस्तै बनेको होला । मध्य बर्खामा कइनपानीका धाराहरू भने सुकेका रहेछन् । गाउँलेहरूले मुहानबाटै प्लास्टिकका पाइपहरू कोचेर घरघरमा लिने गराएकोले धारामा पानी आउँदैन ।

हामी ६ बजे नै ठुल्दाइको घरमा पुग्यौँ । ठुल्दाइ र भाउजू आआफ्नै काममा व्यस्त हुनुहुन्थ्यो । ठुल्दिदी बिहानै ठुल्दाइको घरमा आइपुगेर सालको पातका टपरी गाँस्दै हुनुहुन्थ्यो । कालीदिदीकी छोरी गङ्गा भान्जी पनि त्यतै बसेकी रहिछन् । ठुलाबा डम्बरसिंह ओलीका २ भाइ र २ छोरीहरू थिए । झुपी दिदी भने झट्केली हुन् । कान्छी छोरीको नाम काली राखिएको थियो । हामीहरूले काल्दिदी भन्थ्यौँ । हामी बच्चा छँदा नै कतै बिहे भएको भन्ने सुनेका थियौँ तर कहाँ भयो र उनी कहाँ छिन् भन्ने जानकारी पनि थिएन र खोजीको आवश्यकता पनि भएन । उनकै छोरी अहिले मावली भन्दै ठुल्दाइका घरमा बस्दै आएकी रहिछन् । उनको भनाइअनुसार उनकी आमा (काल्दिदी) को सेरिगाउँमा बिहे भएको रहेछ । उनीहरू सेरिगाउँबाट कालापारतिर लागेछन् र लामो समय उतै बसेछन् । २ भाइ छोरा र  ३ बहिनी छोरी भएछन् । आजभन्दा बीस बाइस वर्षपहिले काल्दिदी र भिनाजुको कालापारमै निधन भएछ । यी गङ्गाको भने घेत्मातिर बिहे भएछ । उताबाट छुटेर अहिले पिपलनेटा बिहे गरेकी रहिछन् । उनका २ दाइहरू कालापारतिरै रहेछन् ।

एकछिन पछि भदैनी बुहारी (प्रदीप भान्जाकी श्रीमती भगवती) छोरा लिएर आइपुगिन् । सासू बुहारी (ठुल्दिदी र भगवती) ले पिठ्युँ भाँचाभाँच गरे । दिदी आफ्ना छोरा बुहारीसँग नअटेर अहिले मन दिदीको घरमा एक्लै बस्नुहुन्छ । माइतीले दिएको जग्गामा खेत लगाई गोडमेल गरेपछि भने अन्नपात छोराबुहारीले लग्दा रहेछन् । अन्नपात नहुँदा दिदीले घर घरमा चहारेर काम गर्दै पेट पाल्दै गर्नुभएको छ । सासू बुहारीको दुईतर्फी सञ्चार अवरुद्ध भएको हुँदा बुहारीले देवकुमारीहरूलाई सासूले दाउरा पनि खोजेर ल्याइदिनुपर्ने प्रस्ताव राखिछन् । तर सासूलाई भने नपाल्ने जिद्दी गरिछन् । देवकुमारीले पछि मलाई सुनाइन् । ठुल्दिदीको रानोबानो ठिक नभएकैले सासूबुहारी नमिलेका हुन् भन्दै थिए देवकुमारी र ठुलीभाउजूले ।

६ बजे आइपुग्ने भनेका श्याम बाहुन ७ बजे आइपुगे । आइपुग्नेबित्तिकै तिथिको लागि आवश्यक सरसामान जुटाउने काम सुरु भयो । तिथिको कार्य सुरु हुँदा भने ९ बज्यो । बुद्धि भिनाजु पनि आइपुग्नुभयो । बुद्धि भिनाजुको नजिकका नातेदार पर्ने व्यक्ति बिरामी भएकोले दाङबाट भिनाजुलाई बोलाइएको रहेछ । भेटघाट गरी आर्थिक तथा बिरामीको व्यवस्थापनको काम सकेर दाङ फर्किने तयारी गर्दा ती बिरामी व्यक्तिको निधन भएछ र भिनाजु रोकिनुभएछ । ती बिरामी व्यक्तिको किरिया अर्का नातेदार बसेछन् । किरिया खर्च भने दैनिक ५० हजार लिए भन्दै हुनुहुन्थ्यो भिनाजुले । त्यो त अलि बढी नै भन्नुभयो होला । ती निसन्तान आफन्तको अरू कोही नभएको हुँदा वरपरका भाइपट्टिहरूमध्ये कसले बाँकी सम्पत्ति हडप्ने भन्ने विषयमा झगडा नै परेछ । बिरामी होउन्जेल कसैले नहेर्ने तर मरिसकेपछि भने सम्पत्तिमा आँखा गाड्ने हाम्रो संस्कृति नै हो ।

तिथि कार्यमा लागेका श्याम बाहुनलाई बुद्धि भिनाजुले यस्तै कुराहरू सुनाएर अलमल्याउनुभयो । बाहुनले पनि यसभन्दा पहिलेका तिथि कार्यभन्दा केही पहिलेकै र केही भिन्नै कार्यहरू गराए ।

उन्नत प्रविधिले प्रबुद्ध वर्गमा आजभोलि एउटा समस्या उत्पन्न गरेको छ । मान्छेले नयाँ पुरानो छोड्न सक्छन् न नयाँ छोड्न सक्छन् । बरु पुरानो हराएर जाला नयाँ भने खोजी खोजी अपनाउँछन् । विद्यालयका पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तकमा समेत यो रोग सरेको हुँदा पाठ्यपुस्तक बाक्ला हुँदै गएका छन् । विद्वानहरूले अर्काको कुरा सजिलै कपि गर्छन् । त्यसलाई मौलिक बनाउन खोज्दा नयाँ र पुरानामा आफ्नो विवेक समेत मुछेर पाठ्यपुस्तकहरू गाँजेमाजे बनिरहेका छन् र पढ्ने र पढाउने दुबैलाई समस्या सिर्जना भएको छ । यो त एउटा उदाहरण मात्र हो । यो रोग जताततै छ ।

हाम्रा बाहुनका कार्जे गर्ने पुस्तकमा पनि यो सरेको देखी हाँसो उठ्यो । बिचरा बाहुनहरू पनि के गरून् । पुरानो प्रचलन छोड्ने हो भने कसैले पुरानो यस्तो थियो यो कुरा किन गराउन लगाएनौ भनेर पुराना जजमानबाट आरोप आउँछ । अन्यत्रको प्रचलन बुझेका नयाँ जजमानहरूले भने अन्यत्र त यस्तो प्रचलन छ यस्तो किन गरेनौ तिमीहरूले जान्दा रहेनछौ भनेर पनि आरोप नै आउँछ । फलस्वरुप पुरानो र नयाँ दुबै विधि अपनाउँदा यस्ता कार्जेका समय निकै लम्बिँदो रहेछ ।

तिथि कार्य सकिएपछि छोरीबहिनीलाई टीका लगाएर दक्षिणा दिई ठुल्दाइको घरमा पाकेको खाना खायौँ । बाँफिकोटको जिपुतिरबाट कइनपानी ठुल्दाइको घर नजिकै बसाइसराइ गरेर आएका एकजना ब्राह्मणलाई पनि निमन्त्रणा गरिएको रहेछ । भिनाजुले खाटको गाग लगाउनुभएकोले भिनाजु र ती ब्राह्मणसँगै तलको घरमा आयौँ । ब्राह्मणले खाट मन पराएनन् । घरभित्र लिपपोत गर्ने क्रममा बाहिर राखेको खाटलाई भिनाजुले र मैले घरको पेटीमा सार्‍यौँ । केही क्षणपछि घनघोर वर्षा सुरु भयो ।

देवकुमारीको इन्सुलिनको सुई फेरि सकिएकोले तुलसीपुरमा निरा तथा सुर्खेतमा देवीलाई सोध्न लगाइयो । तर नपाइएको खबर आयो । अस्ति नरेन्द्र बुढाले ल्याइदिएकोले फेरि उहाँलाई नै घोराहीबाट इन्सुलिन ल्याइदिन अनुरोध गरियो । उहाँ भोलि नै दाङ जाने कार्यक्रम रहेछ सहमति जनाउनुभयो । इन्सुलिनको पेन र पैँसा उहाँलाई छोडियो ।

आज साउने सङ्क्रान्ति भएकोले बेलुका लुतोपुतो फाल्ने पर्व । म पाठ्यपुस्तककै परिमार्जनतिर लागेँ । देवकुमारीले सङ्क्रान्तिलाई आवश्यक पर्ने सामग्रीहरू तयार गरिन् । रुझ्दै भिज्दै भलायो सरायो पनि खोजेर ल्याइन् । टिम्मुर कुरिलो र पिँडालु घरमै थियो ।

पानी पर्दापर्दै आँगनको डिलमा विभिन्न वनस्पतिका पात राखेर रोटी तथा पिँडालुको पातको साग समेत राखी पूजा गर्‍यौँ । राँको बाल्न खोजेको वर्षाद्ले बल्नै दिएन । एनकेन प्रकारेण लुतो फालेर सङ्क्रान्ति पर्वलाई पनि विसर्जन गरियो ।

२०८३ साउन २ गते  शनिवार

सोलाबाङ रुकुम

असार २७ गतेदेखि घर मर्मतको लागि आउन छोडेका ज्यामीहरू आजदेखि आए । बाथरुम बनाउने काम सुरु गरे । सिमेन्टका ब्लकहरू अस्ति नै बनाएर छोडेका थिए ब्लकहरू राख्ने र पाइपहरू राख्नको लागि भित्ता प्वाल पार्ने काम मात्र भयो ।

दिउँसो देवकुमारी गहुँ पिस्न घट्ट गइन् । २ पाथी गहुँ पिस्न दिनभर लागेछ । देवी सुर्खेतबाट आइपुगेको जानकारी गराइन् । दाङबाट हामीलाई पनि ड्रागनफ्रुट मगाइदिएकी रहिछन् । देवकुमारी घट्टबाट फर्किएपछि ड्रागनफ्रुट र दाङबाट ल्याइदिएको इन्सुलिन ल्याउन गइन् ।

जेठा जेठानले खाना खान आफ्नै घरमा बोलाउनुभएको थियो तर बेलुकातिर पानी परेकोले जान सकिएन ।

२०८३ साउन ३ गते  आइतवार

सोलाबाङ रुकुम

मनलाल सरले बिहानैदेखि सिम्रुतु जाने कि नजाने भनी फोन गरिरहनुभएको रहेछ । फोन भित्रै छोडेर बाहिर निस्केकोले थाहा भएन । ९ बजेतिर मात्र मोबाइलतिर ध्यान गयो । मनलाल सरलाई आज मर्मतका कामदारहरू आएकोले सिम्रतु जान नसक्ने बताएँ ।

कामदारहरूले बाथरुममा पाइप राख्ने र प्यान राख्ने काम मात्र सके । घरको छानाको पूर्वतिरबाट पानी चुहुन थालेकोले छत टाल्न लगाएँ । निरन्तर गइरहने भुइँचालोले हो  वा केले हो बुइँगलको भित्ता र मूलढोकाको माथिल्लो बालसिँगारमाथिको भित्ता पनि भत्किएको रहेछ । त्यसलाई पनि टालटुल गर्न लगाइयो ।

२०८३ साउन ४ गते  सोमवार

सोलाबाङ रुकुम

बिहान उठेर सिम्रुतु जाने तयारी गरेँ । मनलाल सरले सेरिगाउँबाट ठाँटीबजार आइपुगेको जानकारी गराएपछि म पनि ठाँटी पुगेँ र गाडी चढेर सँगै सिम्रुतु पुग्यौँ । मायाको होटेल कोठा नं ८०४ बुक गरेर दुबैजना त्यहीँ बसेर छलफल गर्दै काम अगाडि बढायौँ । मनलाल सरले कक्षा ५ को हेरिरहनुभएको थियो भने मैले हिजोदेखि कक्षा ६ को सुरु गरेको थिएँ ।

जितबहादुर शाह सरलाई कक्षा ६ देखिको पाठहरूको परिमार्जन सुरु गरिएको फोनबाटै जानकारी गराइयो । परिमार्जनको झ्यालढोका बसालेको रुपक पनि सुनाइयो । उहाँ हाँस्नुभयो मात्र ।

दिनमा एक एकाइको ६ पाठ परिमार्जन गर्नु भनेको पनि दिनभर टाउको नघुमाएर लागिरहनु हो । मनलाल सरले पिठ्युँको दुखाइ बढ्दै गएको बताउनुभयो । मेरो हातका दुबै कुहिना दुखिरहेका छन् । खाना खाने क्रममा कारागार कार्यालय रुकुम पश्चिमका लेखापाल अनिल केसीसँग भेट भयो । विगतका स्मरणहरू गरियो ।

बेलुका ६ बजे घरमा फर्किएँ । मर्मतका क्रममा उप्काइएका झ्याल ढोकाका जालीहरू मिलाएँ । नयाँ निर्माण गरिएको बाथरुममा पाइपहरू जोड्दै गरेर धारा ल्याउन सफल भएँ । तर यति गर्दा रातको साढे ९ बज्यो । बेलुका सम्धी बद्री पाठकसँग कुराकानी भयो । उहाँका कान्छा छोरा नविन पाठक भोलि पीएडी अध्ययनको लागि बेलायत जाँदै हुनुहुन्छ । सम्धीसँग कुराकानी भयो तर नविनको फोन उठेन ।

बेलुका नयाँ बाथरुममा नुहाइधुवाइ गरेर कक्षा ६ को एकाइ ३ का पाठहरू परिमार्जनतिर लागेँ । २ पाठ परिमार्जन गरेर सुत्दा १२ बज्यो ।

२०८३ साउन ५ गते  मङ्गलवार

सोलाबाङ रुकुम

देवकुमारीले बिहान २ बजे नै उठाइन् । फेरि सुत्न खोज्दा निद्रा परेन । ओछ्यानमा पल्टिएर चाहिँदा नचाहिँदा कुराहरू तुथाउनुभन्दा पुस्तक परिमार्जनको काममा लाग्छु भनेर राति साढे २ बजेदेखि नै काममा लागेँ । साढे ५ बजे एकाइ तीनका सबै पाठहरू परिमार्जन गरेर सकियो । सकिएका पाठहरू मनलाललाई मेल गरिदिएँ । जितबहादुर शाहले एकाइ तीनका पाठहरू निर्माणको  लागि कोहलपुरतिर बस्ने लता भट्टराईलाई जिम्मा दिनुभएको रहेछ । उहाँको पाठमा तराईकै गन्ध आउँछ र फोटोहरू पनि उतैतिरका राख्नुभएको छ । गोरुले जोत्ने र यता प्रयोग हुने स्याँकुलाई साँघु भनी परभाषित गरिएको समेत भेटियो । शब्द शब्द नकेलाउँदा भोलि प्रकाशित भइसकेपछि पुस्तकको गुणस्तरमा प्रश्नचिन्ह खडा हुन सक्ने भएकोले लाइन बाइ लाइन हेर्नुको विकल्प छैन ।

स्थानीय लाइनको बत्ती बिहान साढे ५ मै गएपछि झोला बोकेर सिम्रुतुतिर लागेँ । मनलाल सर हिजै सिम्रुतु बस्नुभएको थियो । आज बद्री सम्धीका कान्छा छोरा नवीन पाठक पीएचडी अध्ययन गर्न अमेरिका प्रस्थान गर्ने कार्यक्रम रहेकोले बधाई तथा शुभकामना सन्देश तयार गरी फेसबुकमा पोस्ट गरेँ ।

त्यसपछि कक्षा ६ को एकाइ ४ का पाठहरू हेर्न थालेँ । कक्षा ६ देखि ८ सम्मको एकाइ १ र २ को पाठहरू निर्माण गर्न मैले जिम्मा लिएको थिएँ । एकाइ ३ शाह सरले कोहलपुरतिरकै लता भट्टराईलाई जिम्मा दिनुभएको रहेछ । एकाइ ४ देखि ६ सम्मका पाठहरू भने शाह सर आफैले निर्माण गरेका हुन् ।

कक्षा ६ को एकाइ ३ को पाठ ५ मा व्यावसायिक कृषि खेतीभित्र बच्चाहरूले मोबाइल चलाउने तरिका पनि राखिएको रहेछ । मैले कि यसको छुट्टै पाठ राख्नुपर्ने कि त पाठबाट हटाउनुपर्ने अवस्था देखिएको भन्दै शाह सरलाई फोनमार्फत ब्रिफिङ गरेँ । तर उहाँले पाठ्यक्रमको सिकाइ उपलब्धिमा मोबाइल प्रविधि पनि राखिएकोले जुन पाठमा राख्न पनि सकिने भनेर लताकै पक्षपोषण गर्नुभयो । तर मैले छुट्टै पाठ नै तयार गर्छु भनेर जिद्दी गरेपछि उहाँले अनुमति दिनुभयो र मोबाइल प्रविधिबाट कसरी कृषि कार्यमा सहयोग पुग्छ भन्ने खालको पाठ तयार गरेँ ।

शाह सरले निर्माण गरेका पाठहरू हेर्दै गएँ । यी पाठहरूमा सुरुमा विद्यार्थीहरूलाई जिज्ञासा जगाउने खालका नै छन् । एउटै पाठहरूमा एकभन्दा धेरै प्रसङ्गहरू राखिएको छ भने प्रत्येक प्रसङ्ग सकिनेबित्तिकै छोटा प्रश्नहरू राखिएको छ । पाठ्यक्रममा नै परियोजना कार्य भनेर केही छोटा अभ्यासहरू राखिएको छ । परियोजना कार्य भनेको सानो अनुसन्धान नै हो । कुनै कुराको अवलोकन गरिन्छ । तथ्यहरू सङ्कलन गरिन्छ । तथ्यको विश्लेषण गरिन्छ । अध्ययनको निष्कर्ष निकालिन्छ । यी सबै कार्यहरूलाई सिलसिलेवार रूपमा प्रतिवेदनमा व्यवस्थित गरिन्छ । व्यवस्थित गर्दा केही सिर्जना पनि समावेश गर्न सकिन्छ । प्रतिवेदन बुझाएर मात्र हुँदैन अन्य समूहहरूको अगाडि प्रस्तुति गर्नुपर्छ र समूहले उठाएका प्रश्नहरूको जवाफ दिँदै सुधार गर्नुपर्ने भए सुधार गरेर प्रतिवेदनलाई अन्तिम रूप दिइन्छ । यिनै चरणहरूको सिलसिलाको एकीकृत रूप परियोजना कार्य हो । कुनै तालिका भर्दैमा परियोजना हुने होइन ।

मैले निर्माण गरेका पाठहरूमा कक्षा १ देखि ५ सम्ममा यी चरणहरूलाई छुट्टाछुट्टै अभ्यासको रूपमा राखेको छु । कक्षा ६ का पाठहरूमा भने हरेको पाठको परियोजना कार्य अलग अलग दिइएको छ । हुन त यो कार्य विस्तृत हुनेभएकोले विद्यार्थीले दिनदिनै परियोजना कार्य गर्न सक्दैन । तर विद्यार्थीले सिक्दै जाओस् भन्ने हेतुले हरेक पाठको परियोजना कार्य गराइएको छ । लता भट्टराईले तयार गरेको पाठहरूमा पनि परियोजना कार्य भनेर कुनै एउटा क्रियाकलाप मात्र दिइएको छ । शाह सरले निर्माण गरेका पाठमा पनि केही वृहत भए पनि परियोजना भन्न मिल्ने खालका देखिँदैनन् ।

शाह सरले निर्माण गरेका पाठहरू सुरु सुरुमा कथात्मक शैली भए पनि बिचबाट विवरणात्मक शैलीका मात्र छन् । एउटै पाठ २००० शब्दसम्मको छ । लामालामा वाक्यहरू र ६ कक्षाका विद्यार्थीले नबुझ्ने खालका क्लिस्ट शब्दहरू पनि परेका छन् । पाठमा सूचना थुपारिएको भए तापनि सुरुका पाठजस्ता विद्यार्थीलाई रुचि जगाउने खालका देखिएनन् । पाठ्यक्रम निर्माण गर्ने शाह सर आफैँ भएकोले उहाँलाई दोष दिन पनि सकिँदैन । पाठ्यक्रमको परिमार्जनको उद्देश्य थियो लेखक ३ जना भए पनि पाठहरूमा एकरूपता कायम गर्नु । लताले तराईमा बसेर पहाडका कुराहरू नबुझ्नु स्वाभाविकै हो भनेर केही कुराहरू परिमार्जन गर्दा अभ्यासहरू थप्ने र रुचि जगाउने खालका कुराहरू पनि थपिदिएको थिएँ । शाह सरको भने पाठ पहिल्ये लामा भएकाले थप्ने ठाउँ नै छैन । छोट्याउनतिर लाग्ने हो भने सीमित समयले पुग्दैन । शिक्षा क्षेत्रका विज्ञका पाठहरू सच्याउने हैसियत पनि शिक्षाबाहिरको व्यक्तिबाट सम्भव देखिएन ।

दिनभर रटान लगाउँदा पनि ४ एकाइसम्म मात्र सकिएकोले ४ एकाइसम्म मनलाल सरलाई मेल गरेर दुबैजना बेलुकातिर घरतर्फ लाग्यौँ । अटोले दोब्बर भाडा लिने तर हाइसहरू आउँदै नआएकोले केही बेर हिड्ने भनेर रातापहरको नजिकसम्म हिँड्यौँ । छिटफुट छिटाबाट सुरु गरेको पानी बेसरी दर्किन थाल्यो । छाताले काम गरेनन् । पहरमा ओत लाग्यौँ । पहरको माथिबाट पनि भेलको छहरो खस्न थालेकोले आखिर अटोमै चढ्नुपर्ने बाध्यता भयो । म सोलाबाङ झरेँ मनलाल सर सेरिगाउँतिर लाग्नुभयो ।

घर आएपछि करेसाबारी सफा गरी खानपिन खाई बाँकी पाठहरू परिमार्जनतिर लागेँ । तर ८ नबज्दै गएको बत्तीको लाइन आउँदै आएन । सबेरै सुत्नुको विकल्प रहेन ।

०८३ साउन ६ गते  बुधवार

सोलाबाङ रुकुम

बिहानै उठेर हाम्रो त्रिवेणीकै पाठ्यपुस्तकका पाठहरू परिमार्जनमा लागेँ । दिउँसोतिर कक्षा ६ का पाठहरूको परिमार्जनको काम सकेर मनलाल सरलाई मेल गरिदिएँ । हिजो कान्छा जुवाइँ नवीन पाठकको अमेरिका जाने प्लेनमा आएको खराबीको कारण उडान रद्द भएछ । आज बद्री पाठक सम्धीले नवीन फेरि जाने तयारी भएको बताउनुभयो । आफूहरू अफिसियल कामले हेटौँडा फर्किसकेको बताउनुभयो ।

पुण्य भट्ठराई सरले लेख लेखेर हेरिदिनको लागि मेसेज गरेको हप्ता दिनभन्दा बढी भयो । हेर्न पाएको छैन । उहाँको मेसेज सम्झँदा बत्ती र नेट हुँदैन । नेट हुँदा सम्झना हुँदैन । आज पनि ताकेता गर्नुभएको थियो तर बत्ती नभएकोले हेर्ने इच्छा भए पनि हेर्न सकिनँ । भरतकुमार शर्मालाई पनि आत्मकथा लेखाउन कर गरिरहेको छु । आज उहाँको प्रगति सोधेँ । उहाँले अलि अलि टिपन टापन भइरहेको तर उल्लेखनीय प्रगति नभएको बताउनुभयो ।

२०८३ साउन ७ गते  विहीवार

सोलाबाङ रुकुम

आज राप्ती साहित्य परिषद्को बैठक भएकोले खलङ्गा उक्लनको लागि मनलाल सरले निम्तो दिनुभएको थियो । बिहान पाठ्यक्रमको काम गरेर दिउँसोतिर खलङ्गा उक्लिएँ । पोहोर साल सञ्चालन गरेजस्तै यो वर्ष पनि मुसीकोट हेरिटेज रन कार्यक्रम सञ्चालन गर्न अनुरोध गर्न मुसीकोट मेयरलाई भेट्न मनलाल र म मुसीकोट नगरपालिकामा गयौँ । मेयरसँग भेट भएन । उपमेयर वडा अध्यक्षहरू र निमित्त प्रशासकीय अधिकृत कुबेर केसीलाई भेट्यौँ । तर उहाँले मेयरसँग नै भेट्नुपर्ने भनेर पन्छिनुभयो ।

उपमेयरको कोठामा नयाँगाउँका गोविन्द अङ्कल पनि भेटिनुभयो । उहाँबाट वंशावली टिपोट गरेँ । मेयरसँग भेट हुन नसकेपछि हामी खलङ्गा उक्लियौँ । मनलालको अध्यक्षता तथा गिरिप्रसाद बुढा ओमबहादुर खत्री खगेश्वर भण्डारी नारायणप्रसाद शर्मा समेतको  उपस्थितिमा राप्ती साहित्य परिषद् जिल्ला शाखा रुकुम पश्चिमको बैठक बस्यो । राप्ती साहित्य परिषद्को निर्माणाधिन भवनको लागि यस वर्ष पुनः १५ लाख बजेट परेको हुँदा उपभोक्ता समितिबाट काम गर्नको लागि नारायणप्रसाद शर्माको अध्यक्षतामा उपभोक्ता समिति गठन गर्ने निर्णय भयो ।

घरमा आउन गाडी पाइँदैनन् भनेर म बैठक सकिनुपहिल्यै निस्किएँ । घरको मर्मतको क्रममा अस्ति किचेन स्ल्याब बनाउन लगाएको तर मिल्ने साइजको बेसिन नपाइएको हुँदा बेसिनको खोजीमा बजार जाँदा फलफुलका बेर्नाहरू देखिए । २ वटा विदेशी नामका फलफूल किनेँ । बेसिन किन्दा ऐना पनि देखियो । ऐना पनि किनेँ र तुलसीमठमा राख्नको लागि उपयुक्त हुने देखी शिवजी र विष्णु लक्ष्मीको फोटो भएको २ थान टाइल पनि किनेँ । अटो चढेर सोलाबाङ झरेँ ।

बेलुका कान्छा जुवाइँ नवीन पाठकसँग भिडियो कल गरेँ । उहाँ सकुशल अमेरिका पुग्नुभएछ ।

२०८३ साउन ८ गते  शुक्रवार

सोलाबाङ रुकुम

दिनभर हाम्रो त्रिवेणी पाठ्यपुस्तकको परिमार्जनकै काममा व्यस्त रहेँ । दिउँसोतिर कविन्द्र पुन र एक्कबहादुर केसीले भोलि गोतामकोट जाने योजना रहेकोले साथ दिन अनुरोध गर्नुभयो । मैले सहर्ष स्वीकृति जनाएँ । रातभर पानी परिरह्यो । भोलिको कार्यक्रम रद्द होला कि भन्ने चिन्ता बढ्यो ।

आज पनि विपुल न्यौपानेले काठमाडौँ कहिले आउने हो भनी सोध्नुभयो । मेरो काम यता नसकिएकोले केही समय लाग्ने बताएँ । उहाँको काम पूर्ण रूपमा नसकिएकोले लिएको जिम्मेवारी पूरा गर्न नसकेकोमा पश्चात्ताप बोध भइरहन्छ । तर यताको काम चटक्क छोडेर हिड्न पनि सकेको छैन ।

आज दिउँसोतिर रुकुमकोटका मदन शाहले फोन गर्नुभयो । उहाँको बुवा लोकेन्द्रबहादुर शाह पञ्चायतकालीन रुकुम जिल्ला सभापति हुनुहुन्छ । राजपरिवारसँग पनि उहाँको नजिकको नाता छ । २०३० सालमा रुकुमकोटबाट जबर्जस्ती मुसीकोटमा सदरमुकाम सारिँदाको पीडा पनि छ । पुरानो समयको राजनीतिका प्रत्यक्षदर्शी पनि हुनुहुन्छ उहाँ । तसर्थ उहाँको आत्मकथा आउनुभनेको रुकुमको इतिहास संरक्षण हुनु हो भन्ने लागेकोले मदन शाहलाई शीघ्रातिशीघ्र बुवाको आत्मकथा लेखाउनुहोस् भनेर अनुरोध गरिरहेको थिएँ । उहाँले आलटाल गरिरहनुभएको थियो । आजभने त्यसको तयारी भइरहेको बताउनुभयो । मैले के कस्ता सूचनाहरू सङ्कलन गर्ने भन्ने सम्बन्धमा केही आइडिया दिएँ ।

यसै गरी गोपालजी जङ्ग शाहलाई पनि आत्मकथा लेखाउन कर गरिरहेको छु । उहाँले तयारी भइरहेको बताउनुहुन्छ तर प्रगतिको विषयमा खुलेर भन्नुहुन्न । अर्को माध्यमबाट आत्मकथा लेखाउने काम गर्दै हुनुहुन्छ होला । गोपालजीजङ्ग शाहको आत्मकथा पनि रुकुमेली इतिहासको कोसेढुङ्गा हुनसक्छ । आवश्यक परेमा उहाँलाई पनि आफ्नो सहयोग उपलब्ध गराउने बताइरहेको छु ।

२०८३ साउन ९ गते  शनिवार

सोलाबाङ रुकुम

आज नौधारी झरना हेर्न गोतामकोट जाने योजनाअनुसार बिहानै उठेँ । देवकुमारीलाई भने सिम्ली कार्यक्रम छ भनेर ढाँटेँ । आफ्नो त्यहाँ पुग्ने प्रबल इच्छा छ तर उनले यात्रा भनेपछि कि दुबैजना सँगै जाने होइन भने दुबै नजाने भनेर जिद्दी गर्न थाल्छिन् । यात्राको बेला बिहानै खटपट नपरोस् भन्ने मेरो उद्देश्य थियो । रातभर र बिहान पनि झमझम पानी परिरहेको थियो । मुग्लु खोला सुस्साएको घरबाटै सुनिन्थ्यो ।

मैले एक्कबहादुर केसी र अनिल केसीलाई पनि फोन लगाएँ । उहाँहरू हिड्ने तयारी गर्नुभएको रहेछ । मलाई माछ्मीसम्म आउनुहोस् भनेर खबर गरिरहनुभएको थियो । मैले अटो गाडी केही भेटिए आउँछु नत्र आउन सक्दिनँ भनेँ ।  म तयार भएर सोलाबाङको माछ्मी खलङ्गा चोकमा पर्खिएँ । माछ्मीको बाटो अटोहरू जान डराउँदा रहेछन् रातरि पानी परेकोले धैरेनीचौरको पाखोबाट पहिरो झर्छ भनेर । माछिमीतिर जाने अरु गाडीहरू पनि फेला परेनन् । सेरीगाउँबाट साथीहरू माछिमीतिर लागिसकेकोले फोन गरेर म माछिमीतिर आउँदै गर्छु तपाईँहरू बिच बाटोमा लिन आउनुहोस् भनेर । दुई हप्तापहिले पाइतालामुनि लागेको घाउ पूरा सन्चो भइसकेको थिएन । तथापि यात्राको रहरले हिड्न बाध्य हुनुपर्‍यो । छेराको पश्चिमपट्टिको पाखोमा पुगेपछि कालो स्कर्पियो गाडी मेरो अगाडि रोकियो । गाडीमा कोलेनिकाका आलेप सहायक एक्कबहादुर केसी सलेपा गणेश रेग्मी र चौरजहारी नपाका लेखापाल अनिल केसी आउनुभएको रहेछ । गाडी चालक थिए मग्मा निवासी भुवन कुसारी । चालकसँगैको अघिल्लो सिट मलाई छोडिदिए । एक्कजीले घाँटी चट्केकोले अलाउनचलाउन नमिलेको बताइरहनुभएको थियो । मैले कोलेनिका छोडेको १ वर्ष हुन थालिसकेको छ तथापि साथीहरूले अझै हाकिमसाब भनेर सम्बोधन गर्छन् र मानमनितो गर्दै छन् । यसैमा खुसी लाग्छ । मान्छे कमाएछु जस्तो लाग्छ । नत्र सरकारी कार्यालयहरूमा त शक्तिमा रजगज गर्नेहरुलाई सेवानिवृत्त भएको भोलिपल्टैदेखि कार्यालय सहयोगीले पनि टेर्न छोड्छ । सत्ता र शक्तिमा छेलोखेलो गर्ने भुपू हाकिमसाबहरू फेरि कुनै राजनैतिक वा प्रशासनिक नियुक्तिको लागि मरिहत्ते गर्छन् । पुनः विभिन्न संघसंस्था र विदेशी राजदूतमा नियुक्ति लिन कुनै कसर बाँकी राख्दैनन् । कोही पार्टी प्रवेश गर्छन् । चुनाव लड्छन् । यस्तो गर्न नसक्नेहरू कि त आत्महत्या गर्न पुग्छन् वा डिप्रेसनमा गएर केही वर्षमै संसार त्याग्छन् ।

मलाई भने गर्व लागिरहेको छ । कर्मचारी हुँदा बरु लोप्रोफाइल अड्डाहरूमा घुमाइरहँदा सारै मन फाट्थ्यो । तर जागिर सकिएपछि त्यो तनावबाट मुक्ति पाएको छु । कहिल्यै सत्ता र शक्तिको नजिक पुग्न नसकेकोले सेवा निवृत्त जीवन अझै रमाइलो बनेको छ । साथीहरूले यात्रामा पनि साथ जोड्न सम्झन्छन् । यो मेरो अहोभाग्य नै हो ।

यस्तै कल्पँदै सिम्ली पुगेको पत्ता नै भएन । त्यहाँबाट कविन्द्र पुन थपिनुभयो । आजको यात्राको मुख्य प्रायोजक र व्यवस्थापक उहाँ नै हो ।  उहाँले नै मलाई नौधारी घुमाउने योजनाको अवसर दिनुभएको हो ।

त्यताबाट सानोभेरीको पुल तरेपछि गराइला चौखे मेघा हुँदै अगाडि बढ्छौँ । हिउँदमा सानो खोला जस्तो देखिने सानीभेरि अहिले पूरै किनार ढाकेर उछ्रिरहेको छ । वर्षाद् ऋतु नै यस्तो हो जुन बेला प्रकृति मत्त बैँसमा हुन्छिन् । सौन्दर्यले लिप्त हुन्छिन् । सर्वाङ्ग हरियो आभूषणले बेरिएकी हुन्छिन् । त्यसैले प्रकृतिप्रेमीहरूले यात्राको लागि बर्खा नै रोज्छन् ।

बर्खामा जोखिम पनि उत्तिकै हुन्छ । खोलानाला उर्लिरहेका हुन्छन् । जताततै पहिरो झरिरहेको हुन्छ । बाटो जताततै बिग्रिएको हुन्छ । रुखहरू बाटोमै उत्तानो परेका हुन्छन् । सडक चिप्लो हुनेभएकोले भिरबाट तल खसिन बेर लाग्दैन । गाडीहरू उकालो चढ्न नसकेर बाटोमै बिग्रिएका हुन्छन् ।

यस्तै अवस्था छ सिम्लीदेखि रिम्नासम्मको बाटोको ।

बर्खामा किन यात्रा गर्नुपरेको भन्ने सम्बन्धमा हाम्रो विचार विमर्श हुँदै जान्छ । रिम्ना पुगेपछि त ठुलीभेरीको अझै विशाल आकृति देख्दा झसङ्ग तर्साउँछ  । साथीहरू कुरा गर्नुहुन्छः ठुली भेरी अझै बढेमा त आफ्नो मार्गमा अट्ने ठाउँ छैन । खोला किनारका बस्तीमा पस्ने सम्भावना प्रबल छ ।

रिम्नामा कर्नाली कोरिडरमा मिसिएपछि हामी उत्तरतर्फ मोडिन्छौँ । २०७८ को भूकम्पले भत्काएका किनारका बजारहरूमा अझै अवशेष बाँकी नै छ । ठुला र पुराना घर भत्किएपछि फेरि ठुला घरहरू बन्न नसकेको देखिन्छ । पहिले गोतामकोट जानलाई चिसापानीबाट भेरी तरेर जाजरकोटको बाटो जानुपर्थ्यो । आठबीसकोटमा झोलुङ्गे पुल थियो । आठबीसकोट जानको लागि गाडी भेरी पारि राखेर झोलुङ्गे पुल तरेर वारि आउनुपर्थ्यो । अहिले भने आठबीसकोटबाट पारि जान पक्की पुल बनिसकेछ । तसर्थ हामी वारिवारि आठबीसकोटको गाउँपालिकाको केन्द्र राडीज्युला पुग्यौँ । होटेल हिमालयमा खानाको व्यवस्था मिलाइएको रहेछ । खाना खाएर त्यहाँबाट आठबीसकोट नगरपालिकाका लेखा अधिकृत ईश्वर खडका र आठबीसकोट मालपोत प्रमुख खिममान घर्ती पनि हाम्रै गाडीमा अटाउनुभयो । हामी तल्लुबगरबाट फेरि ठुलीभेरी भेरी तरेर कर्नाली कोरिडरको पक्की बाटोमा हुइँकिँदै गोतामकोटतिर लाग्यौँ ।

तल्लुबगर नपुग्दै एउटा पातलो झरना देखियो । स्थानीय खिममानले अहिले बर्खामा राम्रोसँग पानी नपरेकोले झरना नबढेको बताउनुभयो । नत्रभने यो झर्ना हेर्नलायक हुन्थ्यो । यही हेर्नको लागि स्वदेशी विदेशी पर्यटकहरू समेत आउने गरेको उहाँले बताउनुभयो । हामीले गाडीबाटै एल्लो स्टोन झरनाको अवलोकन गर्‍यौँ ।

चट्टाने भित्ता काटेर आठबीसकोट बाटो पुर्‍याउने सेनाको साहसलाई सबैले सम्झियौँ ।  करिब १ वर्षपहिले गोतामकोट आएको थिएँ । तल्लुबगरमा केही भवनहरू थपिएछन् । पहिले सडक डोल्पातिर नपुग्दै डोल्पालीहरूको निम्ति समेत तल्लुबगर बजारको केन्द्र थियो । तल्लुबगरमा पनि सडक नपुग्दै भने राडीज्युला रुकुम जाजरकोट र डोल्पाको मुख्य व्यापारिक केन्द्र थियो । आर्थिक गतिविधि बढेकोले नै आठबीसकोटमा ठुलो बजार बसेको हो र नगरपालिका हुन योग्य पनि भएको हो ।

भेरी तरेपछि हामी कर्नाली कोरिडरलाई डोल्पातिर जान दिएर दायाँ मोड्यौँ र गोतामकोटको उकालो उक्लियौँ ।  भर्खरै गरेको कालोपत्र बाढीले सबै बगाइदिएछ । गोतामकोटको पश्चिमउत्तरपट्टिको पाखो कटेपटछि भने राम्रो पिच बाटो आयो ।

उच्च पहाडको बिचमा समथर जग्गा र थुप्रै गाउँहरू देखेर पहिलोचोटि आउने र आइरहेका साथीहरूले पनि आश्चर्यले जिब्रो टोके ।

हाम्रो उद्देश्य चित्रीपाटनबाट नजिक नजिकको दूरीमा खस्ने ९ वटा झरना हेर्नु थियो । माथिको भाग कुहिरोले टम्मै ढाकेको थियो । हामी धेरै अलमल नगरेर पारिपट्टि  उक्लिन थाल्यौँ । एउटा विद्यालयबाट अधिकांश गाउँहरू देखिँदा रहेछन् । पहाडको भित्तामा गाउँहरू चिटिक्क मिलेर बसेका थिए । बिच बिचमा समथर जग्गाहरू पनि थिए । कविन्द्रजीले ड्रोन उडाउनुभयो । यात्राका सहभागी साथीहरूसँग इन्टर्भ्यु पनि लिनुभयो । पारिपट्टि ३ वटा झरनाहरू मन्दिरमा चढाइएको सेतो धजाझैँ हल्लिरहेको अलि अलि देखिन्थ्यो । अलिकति देखिएपछि फेरि बादलले आफ्नो बाहुपासमा लुकाइहाल्थ्यो ।

हाम्रो योजना नयाँडाँडा पुग्ने थियो तर थापागाउँदेखि माथिको कच्चीसडकमा बडेमानका पानीका खाल्डाहरू भएकोले  गाडी मास्तिर चढ्न सकेन । माथि जान आधा घण्टा मात्र लाग्छ भन्दा पनि साथीहरूले पैदल उकालो चढ्न जाँगर लगाएनन् । मैले माथि नजाने भए मघातिर जाउँ भनेँ । हामी तेर्सै तेर्सो मघातिर लाग्यौँ । केही बेरमा मेरो पाइताला दुख्न थाले तर पनि हिड्न छोडिनँ । केही पर पुगेपछि पाखैभरि स्याउहरू फलेका देखिए । हामी मघाको डाँडामा पुगेर पारिपट्टि आकाशबाटै खसेका जस्ता झरनाहरूलाई मन्त्रमुग्ध भएर हेरिरह्यौँ । तर तलैदेखि लागेको भुइँकुहिरोले दुलहीले अनुहार छोपेझैँ घरी घरी छोपिरहने र आक्कलझुक्कल अनुहार खोलेर हेर्दा हामी खुसीले चिच्याउँथ्यौँ । तर दुर्भाग्यवश् ९ वटा झरनामध्ये यहाँबाट पनि ३ वटा झरनासँग मात्र साक्षात्कार भयौँ । १ घण्टातक पर्खँदा पनि कुहिरो हट्नुको सट्टा झन झन तल झरिरहेको थियो ।

हामीले झर्ना हेर्न आएको देखेर मघाका घरघरबाटै हामीलाई घेर्न आए । हाम्रा जिज्ञासाहरू मेटाइदिए ।  बादल खुल्नेबित्तिकै ९ वटा झरनाहरू झरिरहेको मनमोहक दृश्य देख्न पाइनेभएकोले पर्खेर हेर्न सुझाव दिए । तर हामी भने समयका कैदी थियौँ । फर्कनै पर्ने भयो । गाउँलेहरूले एक एक थालीमा रोयल जात र गोल्डेन जातका स्याउहरू हातमा थमाइदिए । स्याउ पाक्न अझै १ महिना बाँकी भए पनि अत्यन्तै रसिला थिए । सकेजति खायौँ र बाँकीले झोला भर्‍यौँ । स्याउको मूल्य सोध्दा कसैले लिनै मानेनन् ।

हामीले अत्रि ऋषिको मन्दिर स्थल र तल्लुबगरभन्दा माथिको गाउँ हेर्न बाँकी नै थियो । अतः पर्खँदा पनि कुहिरोले अनुहार खोल्ने कुनै निश्चितता नभएकोले हामी उहाँहरूबाट बिदाई भएर लभ्ली डाँडामा आई पृष्ठभूमिमा नौधारी झरना पारेर ८ जनाले कम्मर भाँची भाँची नाचेर टिकटक बनायौँ ।

त्यहाँबाट तल गोतामकोट झरेपछि बादलको केही भाग खुल्यो र ६ वटा झरनाहरू प्रस्टै देखिए । कविन्द्रजीले ड्रोन उडाएर गोतामकोटको सपाट दृश्यलाई कैद गर्नुभयो । गोतामकोट छोड्न त मन थिएन तर समय घर्किसकेकोले मनले नमानी नमानी फर्कियौँ ।

नौधारी झरना भने चित्रीपाटनसँग र चित्रीपाटन ओलीका कुल देवता चित्रलेखीसँग जोडिएको मानिन्छ ।

चित्रीपाटन पर्यापर्यटनको लागि एकदमै रमणीय स्थल हो । यो आठबीस नगरपालिकाको उत्तरी भेगमा पर्दछ । यसको उचाई ४६३० मि. छ । यो सिस्ने, घाग्रे र चित्री हिमालको तलको मैदानी भाग नै चित्रीपाटन हो । चित्रीपाटनमा मानव बस्ती छैन । हिउँदमा हिउँ जमिरहन्छ । यस क्षेत्रमा रमणीय सुन्दर फाँटहरू छन् । चित्रीपाटनमा यार्चागुम्बा पनि पाइन्छ । वर्षाको समयमा मानव बस्तीभन्दा माथि हिमालको फेदमा रहेक चित्रीपाटनमा गोतामकोट र आसपासका स्थानीयहरूले महिनौसम्म गाई, घोडा, भेडाहरू छोड्ने र बाक्लो हिउँ पर्नुअघि लिने गर्दछन् । यस क्षेत्रमा कस्तुरी, ब्वाँसो, जङ्गली कुकुर, हरिण, थार, आदि वन्यजन्तु तथा डाँफे मुनालजस्ता पंक्षीहरू पाइन्छन् । नेपालका १०० वटा पर्यटकीय गन्तव्य सूचीभित्र चित्रीपाटन पनि परेको छ ।

चित्रीपाटनको ऐतिहासिक पक्ष झ्नै महइभ्वपूर्ण छ । चित्रीपाटन वली थरका कुलदेवता चित्रलेखीको उत्पत्तिस्थल हो । किंवदन्तीअनुसार चित्रीपाटन भगवान

 श्रीकृष्णले स्नान गर्ने नौ धारी, नौ कुण्ड र शिवको दर्शन गर्ने पवित्र तीर्थस्थल हो । त्यहाँ हरेक वर्ष साउन, भाद्र, कार्तिक र माघ पूर्णिमामा वली र स्थानीय भक्तजनहरू तीर्थ जाने प्रचलन छ । किंवदन्तीअनुसार श्रीकृष्णले महादेवको दर्शन गर्न पवित्र तीर्थ चित्रीपाटन पुग्नु ३ दिन अगाडिदेखि नुन, अन्न नखाई चैत्र मसान्तमा राधा, नारद र भक्तहरूका साथमा श्रीकृष्ण चित्रीपाटन पुग्ने गर्दथे । त्यसैले नुन नखाई चित्रीपाटनमा जानुपर्ने स्थानीयको मान्यता छ । एकदिनको कुरा हो भगवान शिवको दर्शनको क्रममा राधा र भक्तजनहरूसँगै श्रीकृष्ण चित्रीपाटनमा पुगेका थिए । ती भक्तजनहरूमध्ये एउटा निःसन्तान दम्पती थियो । ती दम्पतीमध्ये पुरुषको उमेर २१३ र तुलसा नाम गरेकी महिलाको उमेर २११ वर्ष थियो । त्यो दम्पतीले श्रीकृष्णबाट सन्तानको वरदान मागे ।

रातिको भजनकीर्तन सकेर बिहानको नित्यकर्मपछि राधाले पवित्र वनस्पति काँस र कुश देवऋषि नारदलाई दिइन् । नारदले ती काँस र कुशबाट दुई पुत्ला बनाई काँसका थालीमा राखेर निःसन्तान दम्पतीलाई विधिपूर्वक पूजा गर्न लगाए । श्रीकृष्णले ती पुत्लाबाट दुई सन्तान तुल्याई वरदानका रूपमा त्यो दम्पतीलाई प्रदान गरे । उत्पत्तिपछि पहिलो सन्तानले आमाको दूध खान मानेनन् र उनले आफ्नै अलौकिक शक्तिबाट गाई सिर्जना गरी गाईको दूध खान थाले । दोस्रो सन्तानले उत्पत्ति हुनेबित्तिकै आमाको दूध खान थाले । दोस्रो सन्तानलाई न्वारानसम्म राधाले नै स्तनपान गराइन् र न्वारानपछि तुलसाका स्तनबाट दूध आउने वरदान दिएपछि तुलसाले नै दोस्रो सन्तानलाई दूध खुवाउन थालिन् । ११ दिन पुगेपछि नारद ऋषिले न्वारनविधि सम्पन्न गरी पहिलो बालकको नाम चित्रलेखी र दोस्रो बालकको नाम विभूति (स्थानीयले भिभिउते भन्ने गरेका) राखियो । ती बालकहरूको जन्म अलौकिक विधिबाट भएकोले अलौकिक क्षमता हुने भविष्यवाणी गरी नारदले बालकहरूको थर वली (अलौकिक) राखिदिए । निसन्तान दम्पत्ति क्षत्रीय जाति भएको र बालकहरू काँस र कुशबाट जन्म भएको हुँदा काँसिल गोत्र प्रदान गरिदिए भन्ने किंवदन्ती पाइन्छ ।

यसरी वली कुलको जन्म द्वापरयुगको सम्बत् १५१।१।१ मा भएको विश्वास गरिन्छ । वलीको पहिलो बस्ती हाल जाजरकोट जिल्लाअन्तर्गत पर्ने लुहागको भारढुङ्गामा वलीहरूले आफ्ना कुलदेवतालाई हरेक नयाँ वर्षको दिन जल चढाउने गर्दछन् । चित्रलेखीको उत्पत्ति भएको कारणले नै यो पाटनको नाम चित्रीपाटन रहन गएको हो भन्ने जनविश्वास छ । वली थरका व्यक्तिहरूलाई यसबारे प्रचारप्रसार गर्न सकियो भने वलीहरू धौथाम्ने गरी यहाँ ओइरिने सम्भावना प्रबल छ ।

हाल कालिकादेखि मालिकासम्म ५०० मीटर पदमार्ग निर्माण गरिएको छ । गोतामकोट, पहारा हुँदै चित्रीपाटन पुग्न १ दिनभन्दा बढी लाग्छ । माथि बास बस्ने स्थान नभएकोले फर्केर मानव बस्ती भएको ठाउँसम्म मुस्किलले आउन सकिन्छ ।

यसरी गोतामकोट चित्रिपाटन र नौधारी झरनाको जानकारी लिँदै हामी तल्लुबगर ओर्लन्छौँ । तल्लुबगरबाट उत्तरपट्टि रहेको सुन्दर गाउँमा जाने रहर भए पनि स्कार्पियो जानमिल्ने बाटो नभेटिएकोले हाम्रो इच्छा त्यत्तिकै सेलाउँछ । राडीतिर फर्कँदै गर्दा बिचमा रहेको निकै ठुलो खोलामा रोकिएर फोटो भिडियोहरू खिच्छौँ । विशाल खोलाको माथि कल्भर्ट बनाइएको र कल्भर्टबाट खोला निस्किएको दृश्यले अमेरिकाको नायगरा फल्सलाई सम्झाउँछ ।

राडी आएर खाजा खाएर घरतिर फर्कन्छौँ । घरमा पुग्दा मुसलधारे वर्षाद्ले स्वागत गर्दछ । देवकुमारीले रोटी हालेर पर्खिरहेकी हुन्छिन् ।

२०८३ साउन १० गते  आइतवार

सोलाबाङ रुकुम

आज देवकुमारीले बिहानैबाट अरूको धाराको पानी खानुभन्दा आफैले व्यवस्था गर्नुपर्छ भनेर पोलिथिन पाइपहरू खोज्न थालिन् । बुवाआमा हुँदा ठुल्दाइकै घरबाट पानी आउँथ्यो । बिचबिचमा पानी भाँचिदिन्थे । बाले दिनभरि पानी हेरेर हामीलाई पानीको व्यवस्था मिलाइदिनुभएको थियो । बुवा बितेपछि त्यो धाराको पानी आएको छैन । दुई चारचोटि खोजी पनि गरियो । भाँचे पनि पानी लगाइदिनू भनेर बिच बिचमा भाँच्नेहरुलाई अनुरोध गरियो । त्यो पाइप मैले नै व्यवस्था गरेको थिएँ । हाम्रै पाइपको पानी आफैले खान नपाउने अवस्था सिर्जना भएको थियो । बिनारामको घरमा पनि आफ्नै काल्नाको पानी र बजारको पानी दुबै धाराहरू छन् । दिनभरि पानी बगिरहेको देखिन्छ । पोहोर साल सोध्दा आफैलाई नपुग्ने बताएका थिए । सोलाबाङ खानेपानी उपभोक्ता समितिबाट ल्याउने हो कि भन्ने कुरा पनि चलेको थियो । तर त्यहाँको पानीले हाम्रो घरमा उकालो मान्ने भएकोले आउन नसक्ने भनी छिमेकीहरूले भनेकोले त्यताबाट पानी ल्याउने सम्भावना टर्‍यो ।

हामी प्रायजसो काठमाडौँतिरै बस्ने भएकोले पानीको खाँचो त्यति परेको थिएन । यस बेला २ महिना पहिलेदेखि कमला बुहारीकै पानी खाइरहेका छौँ । उनले आफूलाई पुग्नेबित्तिकै हामीलाई लगाइदिइहाल्थिन् । हामीले नयाँ उपाय गर्न थाल्दा पर्दैन यही पानी खाए भइहाल्छ भनेर सद्भावना व्यक्त गरिरहेकी थिइन् । देवकुमारीलाई पानी अति नै चाहिने । बेलुका राखेको पानी बिहान उनको लागि बासी भइहाल्ने । पानी ट्याङ्कीको बाहिर किरा हिँडेको देखेमा सबै पानी फ्याँकेर नयाँ पानी भर्ने । दिनमा दुईचोटि नुहाउनुपर्ने एउटा भाँडा माझ्न वा साग वा तरकारी पखाल्न आधा गाग्री पानी चाहिने भएकोले पानी नहुँदा छटपटाउन थालिहाल्थिन् । कमला बुहारीले ल्याउने पानी दलाखेत कान्छा काकाको र होम सम्धीले पनि व्यवस्था गर्नुभएको रहेछ । मन दिदीले पनि यो पानी ल्याउनको लागि लगानी गरेकोले र दिदी अहिले यता नबस्ने भएकोले दिदीको नाताले पनि हाम्रो हक लाग्नुपर्ने भन्छिन् देवकुमारी ।

कमलाले ल्याउने पानी अधिकांश समय बाटोमै बग्नेभएकोले कहिलेकाहीँ बगेको पानी आफै जोड्ने पनि गरेका थियौँ । होम सम्धीले आफ्नै काल्नाबाट पानी ल्याउनुभएको छ जुन दिनभर उहाँको बाथरुममा बगिरहन्छ । कहिलेकाहीँ उहाँकै पानी पनि पाइप जोडेर ल्याउने गरेका थियौँ । तर पनि देवकुमारीलाई पानी पुगिरहेको थिएन । बिहान बेलुका पानी खोज्न जाँदा दलाखेतेका नातिले पाइप काटिफालिदिने र हातै भाँचिदिने सम्मका गाली गरेछन् । होम सम्धीबाट ल्याएको पानी पनि तुरुन्तै भाँचिने भएकोले उनले पानीको अभाव महसुस गरिरहेकी थिइन् ।

आज भने देवकुमारीकी बहिनी देवीले आफ्नो पानी लैजान अनुमति दिइछन् । त्यसैको लागि घरमा भएका पुराना पाइपहरू र आफ्नो माइतामा रहेका केही पाइपहरू आफै बोकेर ल्याइन् । देवीलाई पनि अह्राइन् र सालघारीका वीरबहादुरलाई बाहुरे बोलाइसकिछन् । मैले पनि पानी पुराना पाइपहरू जोडेर पानी ल्याउन साथ दिनै पर्‍यो । ४० मिटर पाइप हार्डवेयरबाट किनेर ल्याए तापनि त्यसले सडक पारिसम्म पुग्न पनि असम्भव भएकोले अर्को पाइपको खोजी गर्दा देवीले अतिरिक्त पाइप आफैसँग भएको बताइन् ।

केही उनकै पाइप जोडेर र केही पुराना पाइपहरू जोड्दै जोड्दै घरसम्म ल्याइपुर्‍यायौँ । दिनभरि पाइप जोड्ने काममै व्यस्त भइयो । बेलुका पानी पनि आइपुग्यो । घरमा पानी आएपछि देवकुमारी फनक्कै नाचिन् ।

भोलि बुवाको तिथि भएकोले मैले ठुल्दाइको घरमा पुगेर कपाल खौरिएर आएँ । बुवाको तिथि तलकै घरमा गरौँ न त भन्दा ठुल्दाइले पानी नपरेमा माथिकै घरमा गर्ने र पानी परेमा तलकै घरमा गरौँला भन्नुभयो ।

देवीबाट ल्याएको पानी दिनभर रातभर आइ नै रह्यो । देवकुमारी पानीको सङ्गीत सुनेर बसिरहिन् ।

२०८३ साउन ११ गते  सोमवार

बिहानै उठेर तिथिको सामान खोज्न र टीकादक्षिणाको लागि खुद्रा पैसा बनाउन बजार पुग्यौँ । बजारबाट १ धार्नी आलु १ नम्बर चामल दाल र तेलहरू लगेर ठुल्दाइको घरमा पुग्यौँ । आज पण्डित श्याम शर्मा आउन पनि ढिला नै भयो । उनले ९ बजाए । दाइले यताउता गर्दा गर्दै १० बजाउनुभयो । तिथिको कार्य सुरुवात हुन ३ घण्टा थप लाग्यो । आज भने तिथिको कार्य केही छिटो अर्थात् २ बजेतिर सकियो । त्यहाँ खानपिन गरी घरमा आयौँ । बिहान बजार जाँदा छाता हातमा समातेको थिएँ त्यो कहाँ छुट्यो पत्तै भएन । खोज्दा पनि पत्ता लागेन ।

बेलुका होम सम्धीले गोपाल खडका आइपुगेको जानकारी दिनुभयो । हामी गोपाल भाइलाई भेट्न होम सम्धीकै घरमा गयौँ । पारिवारिक कुराहरू भए । गोपालको वंशावली पनि टिप्न लगाएँ । उनी खाना खाइसकेपछि हाम्रो घरमा आए । एकछिन कुरा गरेर बसे । देवकुमारीले यतै बस भनेर कर गर्दा पनि मानेनन् । देवकुमारीको इन्सुलिनको औषधि सकिएको हुँदा गोपाललाई दाङबाट पठाइदिन इन्सुलिनको कलम र सुगरका ट्याब्लेटको खोल पठाइदियौँ ।

२०८३ साउन १२ गते  मङ्गलवार

सोलाबाङ रुकुम

बिहान होमबहादुर सम्धीले पुरेनचौरका लोकबहादुर ओली बितेकोले मलाम जानेभए जाऔँ भन्न आइपुग्नुभयो ।  म झसङ्ग भएँ । मलाम जाऊँ भन्नुभयो । मैले कपडा लगाउँदा लगाउँदै उहाँ हिँडिसक्नुभएछ । म पनि मुग्लु खोलाबाट काठ बोकेर दौडिँदै उहाँको अन्त्येष्टि हुने भनिएको ठाउँ काइँखोला दोभानमा पुगेँ । मलामीहरू आइसकेछन् । दागबत्ती दिएर फर्कँदा धिरन सिर्पाली भेटिएकोले उहाँकै बाइकमा सोलाबाङ आएँ ।

लोकबहादुर ओली रुकुमका सुप्रसिद्ध कलाकार हुन् । रुकुमका बलबाहु भने पनि हुन्छ । उनले बनाएका विभिन्न देवी देवताका मूर्तिहरू रुकुमका विभिन्न मठ र मन्दिरहरूमा अझै पनि सुरक्षित छन् । डिग्रे मन्दिरको परिसरमा रहेको बाघसहितको दुर्गाको मूर्ति उनैले बनाएको भनिन्छ । मुसीकोट डाँडामा बनाएका मुसी बँदेल लगायतका मूर्तिहरू उनैले बनाएका हुन् ।

उनले सामान्य ज्यालादारीमा नै मूर्ति बनाउने गर्दथे । तसर्थ मूर्ति बनाएर उनलाई कुनै फाइदा पनि भएन । अन्तिम समयमा जीवन यापन गर्न समेत कठिन थियो भन्ने सुनिन्छ । उनको कलाको साथै सम्मान र पुरस्कारका पनि लायक हुन् ।

मूर्ति बनाउनको लागि उनले कुनै तालिम लिएनन् । ललितकला सम्बन्धी कुनै योग्यता थिएन र ज्ञान पनि थिएन । आफ्नै अनुमानले रेखाङ्कन गरेर सुन्दर मूर्तिहरू बनाए । सामान्य लेखपढको आधारमा बनाउँदै जाँदा कतै उत्कृष्ट मूर्ति पनि तयार भए । कतै सोचेअनुसार बनेनन् अर्थात् एउटा बनाउन खोजेको अर्कै बन्यो । उनको मिहिनेतलाई ज्ञानसँग जोड्न सकेको भए अझै सुन्दर मूर्तिहरू बन्थे होलान् ।

उनले गरेका कामहरूलाई स्मरण गर्न जरुरी छ । सकेमा उनको मूर्ति नै स्थापना गर्न सके अझ राम्रो ।

उनका भाइ नाता पर्ने अर्जुनकुमार ओलीले श्रद्धाञ्जली सन्देश फेसबुकमा यसो भनेर राख्नुभएको रहेछः मुसीकोट नगरपालिका वडा नं १२ पुरेनीचौर रुकुम निवासी,टेक बहादुर , ओपिराम, तथा टोप बहादुर ओलीका बुबा, जिल्लाकै प्रतिष्ठित वास्तुकला विद, चित्रकार, मेकानिक तथा मूर्तिकार लोकबहादुर ओली ( माहिला दाइ) को यहि साउन ११ गते सोमबार राति सवा दस बजेतिर भएको असामयिक निधनले हामी स्तब्ध छौँ भन्दै श्रद्धाञ्जली दिनुभएको रहेछ । यस पोस्टबाट उहाँ वास्तुविद् र मेकानिक तथा चित्रकार पनि भएको देखिन्छ ।

मलामबाट घरमा फर्किएपछि हुरी बतासले ढालेका मकैहरुलाई उठाएर एकअर्कालाई बाँधिदिएँ । भर्खर प्याउली लगाएका मकैहरू निकै नरम हुँदा रहेछन् । जहाँनेर समात्न खोजे त्यहीँ ठस्लक्क भाँचिने । मुस्किलले ढलेका मकैहरू उठाइयो । अर्को हुरी बतासको असरलाई यस उपायले थाम्छ थाम्दैन भन्न गाह्रो छ ।

हिजोदेखि हाम्रो त्रिवेणीका कक्षा ८ का पाठहरू परिमार्जन गर्दै छु । त्रिवेणीको परिचयलाई हाजिरजवाफकै शैलीमा ढाल्न खोजेको एउटै पाठ हिजोदेखि आजसम्म सकिएको छैन । एउटै पाठलाई २ दिन लाग्ने हो भने कक्षा ८ का करिब ४५ पाठ सक्न त ९० दिन लाग्ने देखियो ।

बेलुकापख देवकुमारीले ठुल्दाइ लोकबहादुरको घरमा खाना खाने जाने योजना बनाएकी थिइन् तर ठुल्दाइले के भन्नुभयो आफै रोकिइन् । मलाई भने यताउता जाँदा पाठहरू परिमार्जनमा बाधा पर्ने भएकोले कतै नगइदिए हुन्थ्यो भन्ने लाग्छ ।

देवीले लाछीकोटबाट खिर कोसेली आएको छ ल्याएर आउँछु भनेपछि खुसी भइन् । दुई टपरी खिर बोकेर आइन् । मिठो भोजन पनि भयो र बेलुका खाना पकाउनुपरेन भनेर देवकुमारी खुसी भइन् । तर बेलुकासम्म खिरले पनि धानेन । खाना पकाउनै पर्ने भयो । अस्ति कमला बुहारीबाट धान बेसाएका र मिलमा कुट्न गएका थियौँ । मिलले भुस फालिसकेपछि बत्ती गयो । भुसभन्दा भित्रको चामलको बाहिरी तह पनि सानो मिलमा हालेर फाल्नुपर्दो रहेछ । बत्ती पनि नभएको र आउने ठेगान पनि नभएकोले यत्तिकै खान लाभदायक हुन्छ भन्दै फर्काएर ल्याएका थियौँ ।

बेलुका खाना पकाउँदा त्यही चामल प्रयोग भए । पूरै नकुटिएको चामल त गहुँ पकाएको जस्तो पो भयो । अलि अलि खाएर सुत्यौँ ।

२०८३ साउन १३ गते  बुधवार

सोलाबाङ रुकुम

अस्ति मिलमा धान कुट्दा कुट्दै बत्ती गएकोले अन्तिम कुटाइ बाँकी नै थियो । चामलमा भुस र बियाँ थिएनन् । स्वास्थ्यको लागि यत्तिकै चामल ठिक हुने  भनेर फिर्ता ल्याएका थियौँ । तर हिजो भात पकाउँदा पटक्कै भातको स्वाद आएन । बरु गहुँको च्याँख्ला अलि नरम हुन्थ्यो तर राम्रोसँग नकुटिएको चामल त निल्न नै धौ धौ पर्दो रहेछ । देवकुमारीले यस्तो चामल खानै सकिँदैन भनेर हिजै आपत्ती जनाएकी थिइन् । तसर्थ दुबैजना बिहानै चामललाई पुनः कुट्न लगाउन मिलमा पुग्यौँ । यसरी अन्तिम चोटि चामल कुटाउनुलाई पालिस लाउने भन्दा रहेछन् । त्यो शब्द सुनेर देवकुमारी मरीमरी हाँसिन् ।

गत वर्ष भाद्र १२ गते मुसीकोट हेरिटेज रन म्याराथन प्रतियोगिताको सञ्चालन गरिएको थियो । यस प्रतियोगिताले मुसीकोटका धेरैजसो सम्पदाहरूलाई छुने भएकोले मनोरञ्जनका अतिरिक्त सम्पदाको प्रचारप्रसार पनि हुने र खेलाडीलाई पनि प्रोत्साहन हुने देखिएको थियो । गत वर्ष म आफैले पहल गरेर साथीभाइहरूसँग व्यक्तिगत रूपमा पैसा उठाई खेल सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको थियो । तर अहिले त्यसो गर्न सम्भव थिएन । व्यक्तिगत रूपमा काम गर्दा कार्यक्रमको महत्त्व पनि कम हुने भएकोले कार्यक्रमले पनि निरन्तरता पाओस् र नगरपालिकाले यसको अपनत्व र स्वामित्व लेओस् भन्ने उद्देश्यल मुसीकोटका मेयर महेन्द्र केसीलाई फोन गरेको थिएँ । उहाँले सकारात्मक जवाफ दिनुभएकोले अलि विस्तृत रूपमा कार्यक्रम सञ्चालन गर्न राप्ती साहित्य परिषद्का सचिव ओमबहादुर खत्री अध्यक्ष मनलाल ओली सर र म्याराथन धावक दुर्गाराज बुढासँग कुराकानी गरेँ । यो वर्ष पनि कार्यक्रम हुने सम्भावनाले दुर्गाराज बुढा निकै खुसी भए । उनी भने अहिले विदेश जाने तयारीको लागि काठमाडौँ पुगेका रहेछन् ।

विस्तृत छलफलको लागि समय मिलाउनको लागि बेलुका पुनः फोन गर्न खोज्दा फोन नै उठाइदिनुभएन र रिप्लाइ पनि आएन । यसको लागि ओमबहादुर खत्रीलाई नै समन्वय गरिदिन अनुरोध गरेँ तर उहाँको फोन पनि उठाइदिनुभएनछ । यदि कार्यक्रम गर्ने नै हो भने १ महिनापहिले नै प्रचारप्रसार गर्नुपर्ने भएकोले छिटो छलफल गर्नु आवश्यक थियो ।

२०८३ साउन १४ गते  विहीवार

सोलाबाङ रुकुम

बिहान सल्यानी मित्र दिलमान चन्दसँग फोनमा कुराकानी भयो । उहाँसँगै पूर्व सहसचिव बाबुराम श्रेष्ठ सर पनि हुनुहुँदो रहेछ । बाबुराम सरसँग २०७२ सालमा निर्वाचन आयोगमा सँगै काम गरेदेखि निकट सम्बन्ध बढेको थियो। त्यस बेलादेखि बाबुराम सरले मलाई सधैँ सम्झिरहनुहुन्छ । व्यक्तिगत तथा पारिवारिक सरसल्लाह पनि दिइरहनुहुन्छ । हरेक कुरालाई सकारात्मक र तार्किक ढङ्गले हेर्ने भएकोले उहाँको व्यवहार सबैलाई मन पर्छ ।

१४ गते दिनभर पनि मुसीकोट हेरिटेज रन सञ्चालनको छलफलको निम्ति मुसीकोट मेयर महेन्द्र केसीलाई फोन सम्पर्क गर्ने प्रयास गरियो तर न उहाँको फोन उठ्यो न त कुनै रिप्लाइ नै आयो ।

अस्ति देवीको घरबाट जोडेको पानी धारामा आउन छोडेको थियो । स्याँला नै भाँचिएछ । देवकुमारी एकचोटि देवी स्याँला गएकी थिइन् तर मलाई भने स्याँलाको कुन ठाउँबाट पानी ल्याइएको हो अत्तोपत्तो थिएन ।

देवीले पानी ल्याउन जाने भनेर देवकुमारीलाई बेलुका फोन गरिछन् । देवकुमारी र म दुबैजना कुटो र आँसी बोकेर स्याँलातिर लाग्यौँ । देवी भने छिटोछिटो हामफाल्दै पहिल्यै स्याँला पुगिहालिछन् । थोरै उकालोमा पनि देवकुमारीलाई हिड्न अलि कठिन हुने भएकोले देवीको तालमा पाइला मिलाउन सकिएन । उनी स्याँला पुगेर पानीको पाइप मिलाएर फर्किहालिछन् । बिचमा भेट हुँदा अब मूल सम्म जानु नपर्ने भन्दै फेरि हाम फाल्दै घरतिर फर्किहालिन् । देवीले पनि फर्किहालौँ भन्दै थिइन् तर मैले पछि सजिलो हुन्छ कम्तीमा मूल त हेरौँ भन्दै नफर्कने जिद्दी गरेँ । देवकुमारीले मेरो जिद्दीलाई स्वीकार गरिन् र सानो पोलिथिनको पाइप पछ्याउँदै स्याँलाको मूल भएको ठाउँसम्म पुग्यौँ । भत्किसकेको पुरानो नहरको डिलडिलै जाने बाटो चिप्लो र असाध्यै साँघुरो थियो । पानी ल्याउन जानेहरू बाहेक अरू कोही पनि त्यो बाटो हिडेको जस्तो देखिँदैनथ्यो ।

मूल भेटाउन देवकुमारीलाई एकछिन अलमल भयो । एउटा निकै अप्ठ्यारो चट्टानी भित्तोमा उक्लिएर ट्याङ्की बनाएको ठाउँसम्म जान सकिँदो रहेछ । बल्लतल्ल ट्याङ्की बनाएको ठाउँसम्म पुग्यौँ । खरीढुङ्गाको धुलो मात्र भएकोले जता टेक्यो उतै भासिन्थ्यो । बर्खाको भित्तो जताततै चिसो थियो ।

 ट्याङ्कीमा २ वटा पाइपहरू राखिएको रहेछ । देवकुमारी अस्ति ट्याङ्कीसम्म आइनपुगेकोले देवीको पाइप तल्लो हो कि माथिल्लो थाहा रहेनछ । देवीलाई धेरैचोटि फोन गर्‍यौँ तर उठाइनन् र कलब्याक पनि गरिनन् । भुइँमा बसालेका कुटा आँसी र मोबाइलमा जुकाहरू सलबलाइरहेका थिए । देवीले फर्कौँ भनिन् तर  यत्तिकै फर्कनुभन्दा एकछिन पर्खौँ भनेर मैले अडान लिएकोले देवकुमारी एक्लै फर्किन सकिनन् । धेरै बेरपछि फोन उठाइन् र तल्लो पाइप भएको बताइन् ।  ट्याङ्की बाहिरपट्टि सिमेन्टेड भए पनि भित्रपट्टि भने ढुङ्गाहरू मात्र जोडिएको थियो । पानी नचुहोस् भनेर होला मुनि प्लास्टिक राखिए तापनि प्लास्टिक उप्किएर सतहमा आएको थियो । काठका टुक्राहरू तेर्छ्याएर टिनका पाताहरूले ढाकिएको थियो । अलिकति चलाउने बित्तिकै पानी पूरै धमिलिन्थ्यो । तल्लो पाइपको मुख भेटाउनै गाह्रो भयो । तलपट्टिको ज्वाइन्टलाई खोल्दा पानी बगिरहेको देखियो । तसर्थ माथि पाइपको मुख खोजिरहनु पनि परेन । ज्वाइन्ट खोलेर माथिल्लो पाइपबाट धुलो बगाएपछि फेरि जोडिदिएर फर्क्यौँ । कुइनेटाको पाखोपट्टि आएर अर्को ज्वाइन्ट खोलेर हेर्‍यौँ तर त्यहाँसम्म तिरतिरे पानी मात्र मुस्किलले आइपुगेको थियो । फेरि धेरैचोटि फोन गरेपछि देवीले सानो पानी तल नआइपुग्ने जानकारी गराइन् । बिचमा कतै ढाँर अल्झिएर पो पानी थुनिएको हो कि भनेर पाइपलाई तानेर तलतिर खसालिदिएँ र पाइपलाई तन्काएर बारम्बार छिन्किरहेँ । तल खसाल्दा पानी अलि बढे पनि पाइप माथि तान्नेबित्तिकै पानी बुजिइहाल्थ्यो । देवीले सल्लाको रुखमा बेरेको ठाउँमा छुटेको छ कि भनेर बताइन् । तर अँध्यारो हुन थालिसकेकोले केही सिप नलागेपछि हामी यत्तिकै फर्कियौँ ।

अस्मिताले परीक्षित काठमाडौँबाट चितवन आइपुगेको खबर गरी । बाइक नल्याउनु भनेका थियौँ तर उसले बाइक ल्याएर आएछ । हामीलाई चिन्ता हुन्छ भनेर केही नभनी हिँडेछ । चितवन सकुशल आइपुगेकोमा देवकुमारी खुसी भइन् ।

सोलाबाङ बजार आइपुगेपछि एउटा हाइसबाट बाग्दुलेबाजेकी छोरी ओर्लिँदै गरेको देख्यौँ । निराले देवकुमारीको सुगरको औषधि र सुई यिनैसँग पठाइदिएको भनी खबर गरेकी थिइन् । बाटोबाटै औषधि बुझ्न पनि पाइयो ।

जेठानले अस्तिदेखि नै खाना खान बोलाउनुभएको थियो । हामी त्यतैबाट जेठानको घरमा पुग्यौँ । रोटी पकाइसक्नुभएको रहेछ । च्याउ पनि पकाउनुभएको रहेछ । च्याउनको तिहुनसँग रोटी खायौँ । तर मलाई खान मन थिएन । बल्लतल्ल २ वटा रोटी निबाजेँ ।

फर्कँदै गर्दा देवकुमारीले गुनासो गरिन् दिउँस आएकी कान्छी फुपूको छोरीलाई सेल रोटी पकाएर खुवाई कोसेली बेरेर पठाउनुभएछ । खाना खान बोलाएपछि हामीलाई पनि चिल्लेरोटी राखिदिएको भए पनि हुन्थ्यो ।

रोटी खाएपछि हामी घर फर्कियौँ ।

२०८३ साउन १५ गते  शुक्रवार

सोलाबाङ रुकुम

आज बिहानै उठेर अस्ति दिवंगत भएका लोकबहादुर ओलीको परिवारलाई भेट्न पुरनचौरतिर लागेँ । त्यहीँ नजिकै  जुम्लाबाङका स्वास्थ्य कार्यकर्ता केशरबहादुर वलीकी जेठी श्रीमती बितेकाले त्यहाँ पनि जाने कार्यक्रम थियो । उनी बित्दा मेरो खुट्टामा घाउ भई मलाम पनि जान पाइएको थिएन ।

लोकबहादुर ओली रुकुमका कलाकार मेकानिक्स र नवीन उद्यमका प्रवर्तक पनि भएको हुँदा संस्थागत रूपमा उनको सम्झना गर्नु आवश्यक थियो । राप्ती साहित्य परिषद् जिल्ला शाखा रुकुम पश्चिमका अध्यक्ष मनलाल ओली र सचिव ओमबहादुर खत्रीलाई पनि यस बारेमा जानकारी गराएको थिएँ । फ्लेक्सबोर्डमा वा फोटोमा उनको कृतिका कुरा उल्लेख गरी साहित्यिक साथीहरू उनको घरमै गएर दिवंगत व्यक्तिलाई श्रद्धाञ्जली र परिवारलाई समवेदना प्रकट गर्नुपर्ने धारणा राखेको थिएँ । मनलाल सरले सोको लागि अर्जुन सरसँग विवरण मागेको पनि बताउनुभएको थियो ।

आज बिहान भेट्न जाने भनेर मनलाल सरलाई ठाँटी बजारमा पर्खिएँ । मनलाल सर आइपुग्नुभयो तर अर्जुनजीले विवरण नपठाइदिएकोले फ्लेक्स प्रिन्ट गर्न सकिएन भन्नुभयो । विद्यालयमा आफ्नो कक्षा बिहानैदेखि सुरु हुनेभएकोले आफू पनि पुरेनचौर जान नसक्ने बताउनुभयो । ढाँर लाहोरेका छोरा माइलासँग म पुरेनचौरतिर लागेँ ।

काइयाँखोलातिर लाग्दै गर्दा ओमबहादुर खत्री सरले फोन गरेर मुसीकोट हेरिटेज रन सञ्चालनको लागि आज दिउँसो १ बजे मेयरसाबले समय दिनुभएकोले मिटङमा उपस्थित हुनुहोला भनेर जानकारी गराउनुभयो ।

वडा कार्यालयको छेउमा दिवंगत केशरबहादुर वलीको काजक्रिया गर्ने एवम् क्रियापुत्रीको भात खुवाउने ठाउँ रहेछ । पहिले त्यते पसेँ । छोराहरू विदेशमै रहेकोले १२ नं वडाका भुपु वडा अध्यक्ष प्रेम ओली क्रिया बसेका रहेछन् ।  

लोकबहादुर जेठान आइपुगेपछि दुबैजना लोकबहादुर वलीको घरतिर लाग्यौँ । भात खुवाउन जानेहरू बाटोमै भेटिए । हामीहरू भने उनको घरमै पुग्यौँ ।

घरमा छोरी बहिनीहरू र भान्छामा सघाउने छिमेकीहरू थुप्रै थिए । छोराबुहारीहरू पनि विदेशबाट आइपुगेका रहेछन् । मान्छे जीवित रहुन्जेल उसले खायो खाएन जीवन कसरी चलेको छ कसैलाई वास्ता हुँदैन । जब मान्छे बित्छ लोकाचार पार्नेहरूको लहर चल्छ । क्रिया गर्ने दिनसम्म ठुलो भोजभतेर र उत्सव नै चल्छ । मैले उहाँकी छोरीलाई बरु बाबुको स्मरण हुने काम गर । विना शिक्षा विना तालिम जीवनभर उहाँले गरेका कामहरूको अभिलेखीकरण गर भनेर सम्झाएँ । भन्नु आफ्नो कर्तव्य हो गर्ने नगर्ने उनीहरूको काम हो । आफ्नै आमाबाको स्मरण हुने काम गर्न त दाइभाइहरूलाई बुझाउन सकिनँ बाहिरका मान्छेका के कुरा ।

घरबाट हामीहरू फेरि क्रिया गर्ने ठाउँमा पुग्यौँ । मुसीकोट नगरपालिका १२ नं वडा कार्यालयको दायाँ बायाँ दुवैतिर एक हप्ताको अन्तरमा निधन हुने यही वाल्लोपाल्लो गाउँका आफन्तहरूकै क्रिया स्थल बनाइएको थियो । क्रिया गर्ने बाहुन एउटै थिए । कौछेका । मेरा ९९ गाई छन् एउटा मरेमा १०० पुग्नेथिए रे बाहुनले । देखासिकी क्रियाकर्मले बाहुनलाई पनि ठुलो फाइदा हुन्छ । झन् दुबैजना एकै हप्तामा बितेपछि दौडधुप हुने नै भयो । बिहान ८ बजेदेखि जुम्लाबाङतिरका क्रियाकर्मको काम सकेर  करिब १० बजेदेखि पुरेनचौरपट्टिको क्रिया कर्म गराउनुपर्ने रहेछ ।

यतातिर क्रियापुत्रीहरूले क्रियाकर्म गरुन्जेल क्रियास्थलमा बसेर क्रियापुत्रीले भात खाएपछि घरमा पुर्‍याउने कामलाई भात खुवाउने भन्ने चलन छ । एकै ठाउँमा क्रियाकर्म चलेकोले भात खुवाउन आउनेहरूलाई सजिलो भएको देखिन्थ्यो । पहिले आफन्तजन मात्र भात खुवाउन जाने चलन थियो अहिले त चिनजान भएका सबै आउने चलन रहेको छ । एकातिरकाको आज दशौँ दिनको काम भइरहेको थियो भने अर्कोतिर पनि ७ दिन मात्र क्रिया गर्ने निधो गरेकोले यता पनि दशौँ दिनको काम आजै गरिने भन्ने रहेछ । अतः भात खुवाउन आउनेहरूको ठुलो मेला नै लागेको थियो ।

जेठानले नजिकै रहेको स्वास्थ्यचौकीमा पनि पसौँ भन्नुभएकोले दुबैजना त्यता गयौँ । त्यहाँ खारा लोकबहादुर खडकाका भाइ घमण्डकी छोरी सीता खड्का ओली पनि स्वास्थ्य कार्यकर्ता रहिछन् । अर्की गलमपाटीकी यशोदा केसी पनि थिइन् । प्रेसर नापे पानी खुवाए ।

त्यहाँबाट १२ नं वडा कार्यालयमा पस्यौँ । वडा अध्यक्ष धिरन सिर्पालीसँग भेट भयो । खासगरी सिमानासम्बन्धी कुराकानी भयो ।

एकातिरको क्रिया सकिएको थियो । अर्कोतिरको भर्खर सुरु हुँदै थियो । मेरो भने नगरपालिकामा मिटिङ भएकोले फर्कने योजना बनाएँ । लोक जेठानलाई जाऊँ भन्दा उहाँ भात खुवाइसकेर मात्र फर्कने लक्षण देखियो । अतः अटो चढेर घरमा आएँ ।

घर मर्मतको लागि टीकाराम दर्मालीका २ भतिजाहरूले पुनः काम सुरु गरेका थिए । खाना खाएर म नगरपालिकातिर लागेँ । चाँफासम्म अटोमा उक्लिएर त्यहाँबाट हिँड्दै सेरीगाउँ पुगेँ । १ बजे आउने भनेका मेयरसाबले समय सारिरहेकोले म टायल खोज्न चिताराम खड्का भाइको बाइकमा खलङ्गा गएँ । खलङ्गा अँध्यारो खालको मात्र टाइल भएकोले पुनः सेरीगाउँ नै आयौँ र प्रेमजङ्ग मल्लको हार्डवेयरमा पस्यौँ । त्यहाँ थुप्रै टाइलहरू रहेछन् । मैले अलि उज्यालो कलरको टाइल छानी फेरि नगरपालिकातिर फर्कियौँ ।

३ बजेतिर मेयर आइपुग्नुभयो । ५ नं का वडा अध्यक्ष समीरजङ्ग मल्ल ओमबहादुर खत्री र म छलफलमा बस्यौँ । मेयरलाई गत वर्ष हेरिटेज रन सञ्चालन गर्दाको अनुभव सुनाएँ । ओम सर र मेरो यस पटक नगरपालिकाले नै सञ्चालन गरोस् भन्ने थियो तर मेयरले मान्नुभएन । उहाँले १ लाख रुपैयाँ मात्र बजेट छुट्याउन सकिने र साझेदारीमै कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने अडान लिनुभयो ।

पुनर्विचारको समय दिई छलफल अन्त भयो ।

भाडा बचाउने उद्देश्यले बोरागाउँसम्म हिँड्दै आएँ र बोरागाउँबाट अटो चढेर बेलुकातिर  घर फर्किएँ । घरमा आइपुग्नेबित्तिकै देवीले पानी ल्याउन स्याँला जाने खबर गरिन् । देवीको घरबाट आएको पानीले देवकुमारीलाई ठुलो राहत मिलेको थियो तर धेरै दुःख नगरी पानी आइरहोस् भन्ने उनको चाहनालाई पानी जोड्नको भोलिपल्टदेखि नै पानी आउन छोडेकोले समस्या फेरि बल्झिएको थियो। घरमा मर्मतको काम गर्नेहरूलाई छोडेर जान पनि मिलेन । देवकुमारीले भने स्याँला जान मन गरिनन् । उनको जाँगर चलेन भने सम्झाएर पनि केही लाग्दैन । मलाई एक्लै पनि स्याँला जान दिने कुरै भएन ।

टाइल आइपुग्यो भन्ने निहुँ पारेर अँध्यारो हुन थालेको समयमा देवकुमारीलाई जानकारी नै नदिई स्याँलातिर कुदेँ । देवीले आँसी चाहियो भनेकोले बिनारामबाट आँसी मागेर लिएँ । कुइनेटा पुगेपछि देवी र एकजना सिजन भन्ने नामका तन्नेरी पानी फर्काउँदै आएको भेटिए । पानीको लागि दौड्दै आएकोमा देवीलाई कुनै चासो भएन उनले न मतिर हेरिन् न कुनै प्रतिक्रिया दिइन् । केही बेरसम्म बोल्दै बोलिनन् ।  मैले पाइप हेर्दै नहरको बाटो जान्छु भनेँ र नहरनहरै पुरानोमाइतको घर हुँदै सोलाबाङ झरेँ ।

अटोचालक कुमार रोकाले दिउँसो छानेका १० पेटी टाइलहरू ल्याइदिएका रहेछन् । टाइल हातमा समात्न कठिन थियो किनकि कुहिना दुखाइ बल्झिरहेकै थियो । धिरनबाट बालुवामा पुरिएको च्यातिएको झोला मागी त्यसैमा २ पेटी टाइल राखेर बोकेँ । २ पेटी टाइल पनि निकै गह्रुँगा हुँदा रहेछन् ।

घरमा आइपुगेपछि पानी ल्याउन गएको खबर देवकुमारीलाई सुनाउन झन् लाज लाग्यो । किनकि पानी आयो कि आएन भन्ने पनि मलाई थाहा थिएन । त्यत्तिकै दौडधुप गरेको सुनेपछि उनको रिस झनै बढ्ने सम्भावना थियो ।

दिनभरको दौडधुपले जिउ निकै थाकेको थियो । आज हाम्रो त्रिवेणीको पाठ्यपुस्तक परिमार्जनको काममा लाग्नै सकिनँ ।  आजसम्म प्रायः राति ११ बजेसम्म र कहिलेकाँही त बाह्र एक बजेसम्म बसेर काम गरिरहेकोमा आज सबेरै सुतेको देखी देवकुमारीले किन किताब लेख्ने काम गर्नुभएन भनी सोधिन् । जवाफ दिन खोज्दा खोज्दै निदाइहालेछु ।

२०८३ साउन १६ गते  शनिवार

सोलाबाङ रुकुम

हिजो दुध ल्याउन नजाँदा दिउँसोसम्म नलगेकोले दुध फाट्यो नआउनु भन्ने खबर आयो । अतः आज बिहान उठेर चिन्ताराम जेठानको घरमा दुध ल्याउन गएँ । ८ पेटी टायल घरमा लान बाँकी नै भएकोले कुमार रोकाको निवासतिर लागेँ । कुमार रोकाको घर र सहकारीको डेरी सँगै भएकोले खिर खाने उद्देश्यल अढाइ लिटर दुध किनेँ । टायल बोक्ने भनेर घरबाट झोला लिएको थिएँ  । हातमा लिँदा हात दुख्ने भएकोले झोलामा हालेँ । दुई पाइला बाहिरतिर आउँदा झोलाबाट दुधको धारा लाग्यो । खोलेर हेर्दा एउटा प्याकेट फुस्किएछ । फेरि दुध ल्याएर टाइल समेत ल्याई घरमा आएँ । दुधको सिल्ला खान मन थियो तर देवकुमारीले खिर बनाइछन् । खिर पनि मिठै थियो । बेलुका सिल्ला खाने दुध पनि पुग्यो ।

घर मर्मत गर्ने कामदारहरू आएका थिए दिनभर उनीहरूकै हेल्पर भएर बसियो । यताउता लाग्दा काम नगर्लान् भन्ने पिर हेर्दा उनीहरूले काम अह्राइरहने । खिमबहादुरबाट ल्याएको ड्रम स्ट्यान्ड अलि छोटो भएकोले खुट्टा आरसीसी गर्ने उपाय सुझ्यो । दिनभर आरसीसीको लागि फर्मा ठोक्ने र पुरानो ड्रमको धारा टुटाउन नसक्दा त्यसैमा कामदारहरू व्यस्त भए । कामदारहरूले यस्तैमा दिन बिताए । टायल काट्ने भनेर मेसिन ल्याएका थिए तर प्लगमा जोड्दा सट भयो र घरकै लाइन गयो ।

दिउँसोतिर नरेशकुमार ओली आएर बत्ती जडान गरिदिए । दिनभर बसाबस भए पनि जिउ अत्यन्तै थाकिसकेको थियो ।

८ कक्षाको लता भट्टराईको पाठमा त्रिवेणीका प्रमुख नगदे बालीहरूमा उखु, तिल, तोरी आदि नगदे बाली हुन् भनेर राख्नुभएको रहेछ । जितबहादुर शाह सरले पाठ्यक्रम निर्माण गर्दा नै यी बालीहरूलाई नै त्रिवेणीका नगदे बाली भन्नुभएको रहेछ । तर त्रिवेणीमा यी बालीहरूको व्यावसायिक खेती गरिँदैन । अतः शाह सरको अनुमति मागेर पाठ परिवर्तन गरी आलु अदुवा लसुन सिमी भाङोको परिचयात्मक पाठ बनाएँ र बेलुका ८ कक्षाको परिमार्जित पाठ्यपुस्तकको मस्यौदा मनलाल सरलाई पठाइदिएँ ।

२०८३ साउन १७ गते  आइतवार

सोलाबाङ रुकुम

बिहानै परीक्षितले चितवनबाट बाइकमा सुर्खेततिरको यात्रा सुरु गरेको बतायो । आमालाई चिन्ता हुने नै भयो । कहाँ पुग्यो भनेर दिनभर फोन गर्ने र फोन नलाग्दा देवकुमारीले आत्तिने मात्र गरिन् । मुसीकोट हेरिटेज रनको लागि दुर्गाराज बुढासँग कुराकानी छलफल भयो । नगरपालिकाले दिने भनेको १ लाख र थप आफैले व्यवस्था गरेर खेल सम्पन्न गर्नै पर्ने सुझाव दिए । मान्छेहरूबाट १ रुपैयाँ झार्न पनि कठिन भइरहेको परिप्रेक्ष्यमा कार्यक्रम हुने भनेर सूचना हालिसकेपछि भोलि कसैले सहयोग नगरे थप खर्च हुने रकम कताबाट जुटाउने भन्ने मेरो चिन्ता उनलाई पनि के थाहा

कामदारहरूले दिनभरि बाथरुमको भित्तामा टायल हाल्ने काम गरे । म भने कामदारहरूले टायल हालेको हेरेर बसेँ । कामदारहरूले आफ्नो काम हेरिरहेको मन पराउँदैनन् । उनीहरूको जुक्ति भनेको यसो गर उसो गर भनेर काम अह्राउनु हो । मलाई त उनीहरूको कामको अनुगमन पनि हुने आफ्नै घरको काम पनि हुने । ज्यामीले अह्राएको काम खुरुखुरु गरिरहेँ ।

देवकुमारी र देवी बेलुकातिर पुरानो माइततिर हजारी लगाउन गए । त्यताबाट प्रेमराज र ठुल्दाइको घरमा पनि पुगेछन् ।

परीक्षित बेलुका छिन्चु आएर बास बसेछ । बाइकमा गह्रुँगा झोलाहरूको भारीसँग चितवनदेखि छिन्चु आइपुग्नु निकै कठिन यात्रा हो ।

२०८३ साउन १८ गते  सोमवार

सोलाबाङ रुकुम

आज बिहान साढे २ बजे नै निद्रा खुल्यो । घरमा पानीको व्यवस्था नहुनु, मर्मतको कामको सुरुवात गर्नु पाठ्यपुस्तक परिमार्जन नसकिनु र परीक्षित बाइकमा आउँदै गरेको र सुर्खेतमा काम हुने होइन भन्ने चिन्ताले नै निद्रा खुल्यो होला ।

अरूले पानी प्रयोग गर्छन् भनेर होला एक हप्तापहिलदेखि धाराको पानीले टनेल भित्रको तरकारी बालीको सिँचाइ गर्न थालेको बताएका छन् । उनीहरूले लगाएको पानी खाने प्रयोजनको लागि चलाउँदा उनीहरूले झगडा गर्ने वा गाली गर्ने डर पनि थियो । हिजो होमसम्धीको घरमा बगिरहने पानी देवकुमारीले यतातिर लाइछन् तर आउने बित्तिकै भाँचिहालेछन् । घरमा पिउने पानी समेत नभएकोले तीन बजे दलाखेतेको पट्टि लगेको पानी राति ३ बजेतिर भाँचेर घरमा के आइपुगेका थियौँ । घरले ठुलै स्वरसँग झट्याक्क गर्‍यो । गाउँका कुकुरहरू भुक्न थाले । गाउँका मान्छेहरूको कल्याङमल्याङ सुनियो । कमला बुहारीले भुइँचालो आएको भनेर फोन गरिन् । भित्रै भएको भए डर लाग्दो हो बाहिर त्यस्तो केही थाहा भएन ।

हामीलाई भने भुइँचालोले उठाएर भर्खरै आफ्नो घरतिर लगाएको पानी भाँचिन्छ कि भन्ने डर थियो । तर गाग्री र बाल्टिनहरू भरुन्जेल पानी आइरह्यो । आफ्नो काम सकेर ४ बजे फेरि दलाखेतेकै बारीतिर लगाइदियौँ ।

हिजो माइला जेठानले फेसबुकमा सन्जिबको छोराको हर्नियाको अपरेशन भएको र कल्पनाको छोरा सल्ले हस्पिटलमा भर्ना गरेको भनी पोस्ट राख्नुभएको थियो । बेलुका थाहा पाउँदा अलि अबेर भइसकेकोले बिहानै माइला जेठानलाई भेट्न जाऊँ भनेर देवकुमारीलाई मनाई उहाँको घरतिर लाग्यौँ । तर सोलाबाङको स्कुल पुग्दासम्म पनि उज्यालो भएन । देवकुमारीले अँध्यारैमा नजाऊँ भनेर जान मानिनन् । मैले उसोभए छेरासम्म पुगेर आऊँ मर्निङक वाक पुग्छ भनेँ । देवकुमारीको अनिच्छा विपरीत मैले छेरातिर पाइला चालेँ । देवकुमारीलाई पछ्याउन करै लाग्यो । हामीहरू छेरा हुँदा बाहुनचौरको पुलसम्म पुग्यौँ । पुलबाट मुग्लु खोला र चन्द्र केसीको माछा पोखेरी हेर्‍यौँ । फर्केर सोलाबाङ आउँदा साढे ६ भइसकेको थियो । माइला जेठानको घरमा जाँदा उहाँका परिवार भर्खरै उठ्दै हुनुहुन्थ्यो । माइला जेठान भने कल्पनाको घरमा नाति हेर्न जानुभएको रहेछ । हामीहरूले माइली दिदीसँग सन्चो बिसन्चोको खबर सोधेर फर्कियौँ । बाटोमा देवकुमारीले माइतीले खाना खाएर जाऊ भन्नु त कता हो कता पानी र चिया खाऊ भनेर सम्म सोधेनन् भनी गुनासो गरिन् ।

फर्कँदा केवलबाट धाराको सामान पनि ल्याएँ ।

मिस्त्रीहरू आएपछि प्लास्टिकको टेबुल पनि ल्याउन लगायौँ । कोठै उज्यालो बनाइदियो र भुइँमा बसेर खानुपर्ने कठिनाइबाट मुक्त भइयो ।

परीक्षितले १ बजेतिर सुर्खेतमा काम सकिएकोले रुकुमतिर हिँडेको जानकारी गरायो । उसको पोस्टिङ रुकुममै भएछ । खुसी लाग्यो । रुकुमको पोस्टिङको लागि पहिले रुकुमका माननीय गोपाल शर्मालाई भनेको थिएँ । गत वर्ष सँगै काम गरेका धनञ्जय आचार्य पनि त्यहीँ हुनुहुँदो रहेछ । परीक्षीतले सचिव रोशनी श्रेष्ठ पनि हुनुहुँदो रहेछ भनेर खबर गर्‍यो । लोकसेवा आयोगमा रोशनी शाखा अधिकृत हुँदा म नासु थिएँ । उहाँले निरन्तर प्रगति गर्दै सचिवसम्म पुग्नुभयो । तर म भने शाखा अधिकृतबाटै सेवा निवृत्त हुने अवस्था सिर्जना भयो । रोशनीको घर दैलेख । उहाँको लोग्ने पहिल्यै सचिव भइसक्नुभएको ।

सँगै काम गरेको र भक्तपुरबाट एउटै गाडीमा अफिस आवतजावत गर्ने भएकोले रोशनी म्यामले अभिभावकजस्तै व्यवहार गर्नुहुन्छ । बाटोमा आफ्नै कारमा आइरहेको बखत म भेटिँदा कार रोकेर सन्चोबिसन्चो सोध्नुहुन्छ ।

रोशनी म्याम कर्णाली प्रदेशकै सामाजिक विकास मन्त्रालयको सचिव भएपछि परीक्षितको पोस्टिङ बिग्रने कुरै थिएन । उहाँलाई फोन गरेर भनिरहन पनि आवश्यक देखिनँ । नभन्दै रुकुममै पोस्टिङ भएछ ।

आज पनि मिस्त्रीहरूले बाथरुममा टाइल राख्ने काम सकेनन् ।

देवकुमारी र म लागेर भान्छापट्टि कलर लगायौँ । पक्की घरकै जस्तो उज्यालो र व्यवस्थित देखियो ।

बेलुका साढे सात बजे परीक्षित घरमा आइपुग्यो । सपरिवार बसेर खाना खाई पारिवारिक कुरा गर्दै थियौँ फेरि भुइँचालोले हल्लायो ।

मुसीकोट हेरिटेज रनको लागि राति दुर्गाराज बुढाले जसरी पनि कार्यक्रम गर्नुपर्ने र आफूले पाएको पुरस्कार कार्यक्रममै हाल्ने निर्णय सुनाए । डिग्रे साईकुमारी मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष  लालहादुर खत्रीले पनि हाल काठमाडौँमा रहेको र आएपछि कार्यक्रमलाई सहयोग गर्ने बताए । राति फेरि एक्कबहादुर केसी र ओमबहादुर खत्रीसँग कुरा गर्न खोज्दा बढी भुइँचालोकै कुरा भए । कार्यक्रमको सम्बन्धमा भने एक्कबहादुर उत्साहित थिए र सकेको सहयोग गर्ने वचन दिए । तर ओमबहादुरले भने नआँट्न सुझाव दिए । पोहोर सालमा पनि ओमबहादुरको भूमिका कार्यक्रमको दिनमा एनाउन्स गर्ने बाहेक अरू काममा भने खासै सहयोग पाइएको थिएन ।

२०८३ साउन १९ गते  मङ्गलवार

सोलाबाङ रुकुम

आज हाम्रो त्रिवेणीका पाठ्यपुस्तकमा सुधारिएका कुराहरू सँगै बसेर हेर्न मनलालसँग बिहानै सिम्रुतु जाने कार्यक्रम थियो । फोन नलागेकोले उहाँ सिम्रुतु पुगिसक्नुभएछ । म भने मनलालको फोन आउला र जाउँला भनेर घरमै कुरिरहेँ । उहाँ सिम्रुतु गइसकेको जानकारी पाएपछि म पनि झोला बोकेर सिम्रुतुतिर लागेँ । साढे ८ मा त्रिवेणी मावि सिम्रुतुमा पुगेँ । मनलालको काज फिर्ता भएकोले १० गतेदेखि यहीँको आफ्नो दरबन्दीमा रहेर पढाइरहनुभएको छ । ६ कक्षाको युनिट ३ र ४ का पाठहरूमा मनलालले सुधार गरेको फाइल उडेछ । एकछिनसम्म रिकभर हुन्छ कि भनेर प्रयास गरियो तर केही सिप चलेन । उहाँको सवा ९ बजेदेखि क्लास भएकोले क्लासतिर लागिहाल्नुभयो ।

म एकछिन काम गरेर शिक्षा शाखातिर लागेँ । शिक्षा अधिकृत मानबहादुर विश्वकर्मा सार्वजनिक सुनुवाइको कार्यक्रममा जानुभएको रहेछ । प्रास सुरेश पुन दाङ जानुभएको रहेछ । दुबैसँग भेट भएन । फोनबाट पाठ्यपुस्तकको प्रगतिको अवगत गराएँ । सम्पादनको लागि बजेट के छ भनी सोध्दा छुट्याइएको छैन भन्नुभयो । पहिले एक हप्ता काम गरेका सबैलाई दामासाहीले बाँड्नुभयो । निरन्तर ३ महिनादेखि गरिरहेको कामप्रति उहाँको चासो भएन र बजेट छुट्याउने आवश्यकता पनि देख्नुभएन ।

एकछिन शिक्षा शाखामा नै बसेर काम गरेँ । अब फर्कनुपर्ला भनेर तयारी गर्दा डिल्ली मल्लजीले खाजा खान जसरी पनि आउनुहोस् भनेर बोलाउनुभयो । निकै कर गरेपछि स्कुलमा पुगेँ । डिल्लीजी आफ्नै हिसाबकिताबमा व्यस्त हुनुहुन्थ्यो । अहिले मध्यान्तर भएकोले खाजा खाने ठाउँमा विद्यार्थीको घुइँचो हुनेभएकोले पछि जाउँला भन्नुभयो र आफ्नै काममा लाग्नुभयो । एकछिनमा मनलाल आइपुग्नुभयो । उहाँले फेरि उडेको फाइललाई फिर्ता ल्याउन सकिन्छ कि भनेर उपायहरू खोज्न लगाउनुभयो ।  मैले च्याटजीपीटीलाई सोधेँ र घरमा परीक्षितलाई पनि सोधेँ । तर केही गरी पनि उहाँको फाइल रिकभर भएन । आधा घण्टाजति बसेर उहाँ फेरि कक्षातिर जानुभयो ।

झ्यालबाट बाहिर अनौठो दृश्य देखेर म हेरेको हेरेई भएँ । एकजना शिक्षकले एक विद्यार्थीलाई मुक्कै मुक्काले हानिरहनुभएको थियो । अरू शिक्षक विद्यार्थीहरूले रमिता हेरिरहेका थिए । मैले त्यहीँका शिक्षक प्रेम मल्ललाई किन त्यसरी पिट्नुभएको भनी सोधेँ । उहाँले पनि त्यो केटो पिट्नै पर्ने केटा हो । पिट्ने शिक्षकलाई चिनेँ । उहाँ त्यसै विद्यालयका सहायक प्रधानाध्यापक रामलाल गौतम सर हुनुहुन्थ्यो ।

मैले करिब २ घण्टा बसेर अब जान्छु भनेर डिल्ली मल्ल सरलाई भनेँ । उहाँले पाखुरा समातेर बसाल्दै एकछिन पर्खनुस् खाजा आइहाल्छ भन्नुभयो । फेरि पनि धेरै कुर्दा पनि कुनै खाजा आएन ।

एकछिन पछाडि रामलाल सर हामी बसेको कोठामा आइपुग्नुभयो । उहाँ निकै तनावग्रस्त देखिनुहुन्थ्यो र निधारभरि चिटचिट पसिना आइरहेका थिए ।  उहाँले कक्षा कोठामा बत्तीको लाइन नभएर अँध्यारो भएको तर धेरै दिनदेखि समाधान नभएको भनी प्रअ डिल्ली मल्ल सरलाई गुनासो गरिरहनुभएको थियो । अगाडि केटालाई किन त्यसरी पिट्नुभयो भनेर सोध्न मलाई हतार थियो तर उहाँहरू जवाफसवालमै व्यस्त रहनुभयो ।

डिल्ली सर बाहिर निस्किनेबित्तिकै मैले रामलाई सरलाई सोधिहालेँ अगाडि केटालाई त्यसरी किन पिट्नुभएको ? उहाँले प्रेमकै शब्द दोहोर्‍याउनुभयोः त्यो पिट्नै पर्ने केटा हो ।

म वाल्ल परेर हेरिरहेँ । मनमनै भनेँ आजको जमानामा यसरी शिक्षकले विद्यार्थीलाई पिट्न शोभनीय हुँदैन । मेरो कुरा बुझ्नुभएछ र फेरि भन्नुभयो । यसको बानी केही गरे सुध्रिँदैन । अरू विद्यार्थीसँल लड्ने नपढ्ने भनेको नटेर्ने गर्छ । यसलाई सम्झाउन अनेक गरियो सकिएन । अन्तिम विकल्प प्रयोग गरेको हुँ ।

बरु सुधार केन्द्रतिर लगे हुने ।

रामलालजीले भन्नुभयोः यहाँका सबै विकल्प प्रयोग भएका छन् । आफ्नी आमालाई मार्छु भनेर चेतावनी दिएको छ रे । कुन दिन मार्छ ठेगान छैन । गाउँमा अरू बिठ्याइँ गर्ने भएकोले स्कुल पठाउँछन् । सक्लुमा पनि उसलाई सुधार्ने प्रयास सफल भएको छैन ।

उहाँको जवाफले भने म पूर्ण सन्तुष्ट हुन सकिनँ । डिल्ली मल्ल सर बाहिर निस्किएको मौका छोपेर भाग्नको लागि झोला बोकेर भर्‍याङ झर्न थाल्दा डिल्ली सर फेरि आउनुभयो र मलाई समातेर कोठामा ल्याएर बसाल्दै भन्नुभयोः तपाईँको यही एउटा कमजोरी छ । सधैँ हतार गर्नुहुन्छ । हतार गरेर हुन्छ के ?

जुन उद्देश्यले यहाँ आएको थिएँ त्यो केही गर्न सकिएन । मनलाल सर कि त कक्षातिर दगुर्नुहुन्छ कि हराएकै फाइल खोज्न लगाउनुहुन्छ । धेरै दिनसम्मको मिहिनेत हराउँदा उहाँलाई चिन्ता त होला नै । रिकभर भएमा फेरि उही काम गर्नुपर्दैनथ्यो । तर कम्प्युटरको सामान्य ज्ञान मात्र भएकोले समस्याको हल हुन सकेन ।

डिल्ली सरलाई भनेँ सर घरमा पनि मर्मतको काम चलिरहेको छ । यहाँ बसेर पनि केही काम अगाडि बढेन बिन्ती छ मलाई जान दिनुहोस् ।

एकछिनमा एउटा थालमा साना साना जेरीहरू आइपुगे । मैले एउटा मुखमा हुलेर अर्को हातमा लिँदै भनेँ अब खाजा भयो म जान्छु ।

तपाईँसँग एउटा कुरा गर्नुछ पख्नुस् सर ।

हैन म त जान्छु भन्दै उठेर कुदिहालेँ । भर्‍याङमा आएर डिल्ली सरले भन्नुभयोः ल फेरि आउनुहोला सर ।

म त्यहाँबाट कुद्दै पुरानोबाटो बाट पुल तरेर सडकमा पुगेँ र सोलाबाङतिर हानिएँ । स्याउलीबजार पुगेपछि एउटा अटो आइपुगेकोले त्यसैमा चढेर सोलाबाङ पुगेँ । मल्ल हार्डवेयरबाट पठाइएका देवीदेउताका चित्र अङ्कित टाइल बजारबाट लिएर घरमा आएँ ।

घरमा नभएको अवस्थामा कामदारहरू दिनभर अलमलमै परेछन् । बाथरुममा पुटिङ लगाउने र केही ब्लक बनाउने काम बाहेक अरू केही काम पनि भएको रहेनछ । पहिले मठको बाहिरी संरचनाको बारेमा बताएँ । ब्लक बसालेर एकैछिनमा संरचना बन्यो । ड्रम स्ट्यान्ड होचो भएकोले अस्ति आरसीसी गरेर माथ ड्रम बसाल्ने काम भएको थियो तर १००० लिटरलाई थाम्न सक्ने मोटाइ भएनछ । मैले पुनः त्यसमा सिमेन्ट भरिदन अह्राएँ । त्यो काम पनि भएपछि कामदारहरू घरमा फर्किएपछि मैले बाथरुम भर्‍याङमुनि र दलिन कोठामा रङ पोत्न थालेँ । काम सकिँदा रातको १० बजिसकेको थियो । अबेरतिर खाना खाएर सुतेँ ।

२०८३ साउन २० गते  बुधवार

सोलाबाङ रुकुम

बिहान उठेर दुध ल्याउन चिन्ताराम जेठानको घरमा जाँदा उहाँले भैँसी बेचिसकेकोले भोलिदेखि दुध नहुने बताउनुभयो । नियमित रूपमा दुध चलाइरहेको भैँसी विक्री गरिएको कुराले मन खिन्न भयो । आफ्नै भैँसी बेचेजस्तै लाग्यो ।

घरमा आएपछि कक्षा ३ को पाठ्यपुस्तकका केही पाठहरूको पुनरावलोकन गरेँ । दिनभरि मर्मतको लागि आएका कामदारहरूको काम हेरेर बसेँ ।

दिउँसो राजेश्वर कार्की सरले काठमाडौँबाट फोन गर्नुभयो । उहाँले काठमाडौँ आइपुगे नपुगेको र रुकुममा के कति काम बाँकी छ भनेर जिज्ञासा राख्नुभयो । मैले पाठ्यपुस्तकको काम अन्तिम चरणमा पुगेको र अबको केही हप्ताभित्र काठमाडौँ आइपुग्ने बताएँ ।

देवकुमारीले पहिलेदेखि नै पण्डितबाट घरको स्वस्ति शान्ति गराउनुपर्ने कुरा भनिरहेकी थिइन् । बुवाआमा बितेदेखि घरलाई शुद्ध बनाउने काम नभएको र सपना पनि बिग्रिरहने भएकोले साउन महिनाभित्र घरमा स्वस्ति शान्तिको सानो पूजा गर्नुपर्ने ढिपी गरिरहेकी थिइन् । सो सम्बन्धमा बुझ्न आफ्नै मूल पुरोहित पण्डित श्यामप्रसाद शर्मालाई फोन लगाएँ । उहाँले साउन २९ गते दिन भएको र सोको लागि पूजा सामग्री आफैले लिएर आइदिने र टपरी लगाउने निमन्त्रणा गर्ने र अन्नपानीको व्यवस्था आजैदेखि गर्नुपर्ने बताउनुभयो ।

देवकुमारीले सो को तयार गर्न थालिन् । दाजुभाइ बहिनीहरूलाई खबर गर्न थालिन् । सालको पात टिप्नको लागि साथीसङ्गीहरूलाई खबर गर्न थालिन् ।

आज कामदारहरूबाट आँगनमा तुलसी मठ बनाउने काम पनि सम्पन्न भयो । तुलसी मठमा राख्नको लागि पहिल्यै ल्याइएका देवीदेवताहरूको फोटो अङ्कित टायल अलि ठुला भएछन् । मठमा अगाडिपट्टि राख्ने ठाउँ नभएपछि बाटोपट्टि मिलाएर राख्न लगाएँ । बाटो हिड्नेहरूले बाटोमा भगवानको फोटो किन राखेको भन्दै गुनासो गर्न थाले । साना केटाकेटीहरूले भने फोटोमा फूलपाती चढाउन थाले ।

घरमा ग्यास सकिएकोले केही दिनदेखि दाउराले खाना पकाउने काम भइरहेको छ । तर निरन्तर वर्षाद्ले दाउरा चिसो हुनेभएकोले सितिमिती दाउरा सल्किँदै सल्किँदैनन् । ग्यास ल्याइदिनको लागि सोलाबाङ बजारमा खाद्यान्न पसल चलाउने भाइ नवीन खड्कालाई फोन गरेर ग्यास ल्याइदिन अनुरोध गरेँ । तर उक्त फोन रातामाटा नवीन खडकाको परेछ ।  रातामाटाका नवीन अहिले जागिरको सिलसिलामा मुगु पुग्नुभएको रहेछ । धेरै दिनदेखि फोन गर्न खोज्दा पनि फोन गर्न नसकिएका नवीन खडकासँग परिचय भएपछि पारिवारिक कुराहरू भए ।

२०८३ साउन २१ गते  विहीवार

सोलाबाङ रुकुम

बिहान ३ बजे नै निद्रा खुल्यो । फेरि सुत्न खोज्दा निद्रा लागेन । ओछ्यानमा सुतिरहन भन्दा बाँकी काम सकौँ भन्ने लाग्यो । पाठ्यपुस्तकको पुनरावलोकन पनि गर्नु थियो । तर सम्पादनको लागि कुनै पारिश्रमिकको व्यवस्था नभएको भन्ने कुरा शिक्षा अधिकृतले भनेदेखि मरिमेटी काम गर्न पनि जाँगर मरेका छन् ।  छपाइको लागि कहिलेसम्म बुझाउने भन्ने कुराको पनि कुनै समयसीमा दिएका छैनन् । अतः यो काम पछि गरेपछि पनि हुन्छ भन्ने लाग्यो ।

गत वर्ष सञ्चालन गरेजस्तै यो वर्ष पनि मुसीकोट हेरिटेज रन सञ्चालन गर्नुपर्छ भन्ने चौतर्फी दबाब आइरहेको छ । गत वर्ष पुरस्कार प्रायोजन गर्ने साथीहरूलाई यस वर्ष पनि सहयोगको लागि अनुरोध गर्दा कुनै रेस्पोन्स आएको छैन ।  बजेट व्यवस्था भइहाले पनि पूर्व तयारीको लागि निकै काम गर्नुपर्छ । अस्ति मुसीकोट मेयरले १ लाखभन्दा बढी सहयोग गर्न नसकिने बताइसकेका छन् । १ लाखले पुरस्कार पुर्‍याउन नै हम्मे हम्मे पर्छ । पूर्व तयारीको लागि कम्तीमा थप १ लाख चाहिन्छ । पाँच सात हजार आफैले हाल्न सकिएला तर बाँकी पैँसाको जिम्मा लिन सकिँदैन । संस्थागत रूपमा राप्ती साहित्य परिषद् रुकुम शाखालाई अघि सारे पनि अध्यक्ष बाहेक कोही साथीहरू पनि सकारात्मक छैनन् ।

अस्ति मेयरसँग कुरा गर्दा रनिङ रुटलाई बढाउनुपर्ने सुझाव दिएका छन् । मेयरसँग अस्ति मौखिक कुरा मात्र भएको थियो लिखित कुरा केही थिएन । प्रस्ताव मागेका थिए तर पहिले धारणा नै नबुझी प्रस्ताव तयार गर्ने झन्झट किन गर्नु भनेर प्रस्ताव लिइएको थिएन । अतः झिनो आशा के थियो भने लिखित प्रस्ताव लिँदा काम नै नभए पनि काम गर्ने प्रयासको अभिलेख रहन सक्थ्यो र इतिहासको कोसेढुङ्गा पनि हुन्थ्यो । मेयरसँग मात्र सम्बन्धित नरही बाहिरसम्म कुरा पुग्थ्यो । यसै कारणले बजेट बढाउन पनि बाध्यता पनि हुनसक्छ भन्ठानी मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन २०८३ शीर्षक दिएर प्रस्ताव तयार गर्न थालेँ ।

प्रस्ताव यस्तो बनेको थियोः

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३

सञ्चालनका लागि आर्थिक सहयोग सम्बन्धी प्रस्ताव

प्रस्तावक संस्था :
राप्ती साहित्य परिषद्, रुकुम पश्चिम

आयोजक :
मुसीकोट नगरपालिका

सहआयोजक :
राप्ती साहित्य परिषद्, रुकुम पश्चिम

पेश गरिएको :
श्री मुसीकोट नगरपालिका
नगर कार्यपालिकाको कार्यालय
रुकुम पश्चिम

मिति : २०८३।०५।२१

विषय सूची

१. नगरपालिकालाई सम्बोधन गरिएको निवेदन
२. प्रस्तावना
३. कार्यक्रमको औचित्य
४. उद्देश्य
५. अपेक्षित उपलब्धि

भाग १ : कार्यक्रमको अवधारणापत्र (Concept Note)

• पृष्ठभूमि
• किन मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन ?
• मुसीकोटका सम्पदाको परिचय
• पर्यटनसँग सम्बन्ध
• स्वास्थ्यसँग सम्बन्ध
• स्थानीय अर्थतन्त्रसँग सम्बन्ध

भाग २ सहआयोजक संस्थाको परिचय

भाग ३ : विस्तृत परियोजना

• सञ्चालन विधि
• रुटको विवरण
• हाइड्रेसन स्टेशन
• सुरक्षा योजना
• स्वास्थ्य योजना
• वातावरणीय व्यवस्थापन

भाग ४ जोखिम विश्लेषण तथा न्यूनीकरण योजना

भाग ५ : वित्तीय व्यवस्थापन तथा कार्यालय सञ्चालन

• विस्तृत बजेट (करिब २.५ लाख)
• नगरपालिकाको २ लाखको उपयोग
• बाँकी ५० हजार सङ्कलन योजना
• Sponsorship Package

भाग ६ : संस्थागत संरचना तथा जिम्मेवारी

• आयोजक समिति
• विभिन्न उपसमिति
• कार्यतालिका
• जोखिम व्यवस्थापन
• स्वयंसेवक परिचालन

भाग ७ : कार्यान्वयन तालिका

भाग ८ : अनुगमन तथा मूल्याङ्कन

परिशिष्टहरू

परिशिष्ट–१ : प्रस्तावित म्याराथन रुटको नक्सा तथा Elevation Profile

परिशिष्ट–२ : सहभागी दर्ता फाराम

परिशिष्ट–३ : स्वास्थ्य स्वघोषणापत्र (Waiver)

परिशिष्ट–४ : आयोजक समितिहरूको Committee Matrix

परिशिष्ट–५ : कार्यक्रम कार्यतालिका (Master Schedule)

परिशिष्ट–६ : प्रेस विज्ञप्ति (नमुना)

परिशिष्ट–७ : निमन्त्रणापत्र (नमुना)

परिशिष्ट–८ : प्रमाणपत्र (धावक, विजेता, स्वयंसेवक, प्रायोजक)

परिशिष्ट–९ : ब्यानर, फ्लेक्स तथा पोस्टर डिजाइन

परिशिष्ट–१० : उद्घोषण (MC Script)

परिशिष्ट–११ : स्वयंसेवक पुस्तिका (Volunteer Handbook)

परिशिष्ट–१२ : धावक मार्गदर्शिका (Runner’s Guide)

परिशिष्ट–१३ : प्रायोजन प्रस्ताव (Sponsorship Package)

परिशिष्ट–१४ : कार्यक्रमपछिको वित्तीय तथा प्राविधिक प्रतिवेदनको नमुना

श्रीमान् नगरप्रमुखज्यू

मुसीकोट नगरपालिका
रुकुम पश्चिम।

विषयः

“दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३” सञ्चालनका लागि आर्थिक सहयोग तथा आवश्यक समन्वय उपलब्ध गराइदिन सम्बन्धमा।

महोदय,

मुसीकोट नगरपालिका प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक महत्त्व, धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक विविधता तथा जैविक सम्पदाले समृद्ध नगरका रूपमा परिचित छ। नगरभित्र रहेका डिग्रे साइकुमारी मन्दिर, सातदुले–जुम्लेपोखरी, प्रेमताल, बयरीदह, ठुलदह, साँखदह, खारादह, कानेबाङलगायतका प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाहरू नगरको अमूल्य पहिचान हुन्। यी सम्पदाको संरक्षण, प्रवर्द्धन र प्रचारप्रसार गर्दै मुसीकोटलाई पर्यटन, खेलकुद र सांस्कृतिक गतिविधिको केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्ने उद्देश्यले “दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३” आयोजना गर्ने योजना तयार गरिएको छ।

गत वर्ष राप्ती साहित्य परिषद्, रुकुम पश्चिम को आयोजनामा सम्पन्न भएको मुसीकोट हेरिटेज रन–२०८२ ले अत्यन्त सकारात्मक सन्देश दिएको थियो। सीमित स्रोत–साधनका बाबजुद स्थानीय समुदाय, खेलाडी, स्वयंसेवक, सुरक्षाकर्मी, स्वास्थ्यकर्मी, सञ्चारकर्मी तथा विभिन्न सहयोगी संस्थाहरूको सक्रिय सहभागितामा सम्पन्न उक्त कार्यक्रमले मुसीकोटका सम्पदाहरूलाई राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउने महत्वपूर्ण आधार तयार गरेको थियो। साथै यस कार्यक्रमले स्थानीय पर्यटन प्रवर्द्धन, स्वास्थ्यप्रति जनचेतना अभिवृद्धि तथा सामुदायिक एकताको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गरेको थियो।

यस वर्ष उक्त सफल अनुभवलाई संस्थागत गर्दै कार्यक्रमलाई थप व्यवस्थित, प्रभावकारी र दिगो स्वरूपमा सञ्चालन गर्ने उद्देश्यले मुसीकोट नगरपालिका आयोजक तथा राप्ती साहित्य परिषद्, रुकुम पश्चिम शाखा सहआयोजक रहने गरी कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ।

कार्यक्रम सञ्चालनका लागि करिब रु. २,५०,०००।– (अक्षरेपी दुई लाख पचास हजार रुपैयाँ मात्र) बराबरको बजेट आवश्यक पर्ने प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ। यसमध्ये रु. २,००,०००।– मुसीकोट नगरपालिकाबाट तथा बाँकी रकम विभिन्न संघसंस्था, व्यवसायी, शुभेच्छुक, समाजसेवी तथा प्रायोजकहरूबाट संकलन गर्ने योजना रहेको छ।

अतः नगरको पहिचान, पर्यटन, खेलकुद, स्वास्थ्य तथा सांस्कृतिक प्रवर्द्धनमा दीर्घकालीन योगदान पुर्‍याउने यस महत्त्वपूर्ण कार्यक्रम सञ्चालनका लागि रु. २,००,०००।– (अक्षरेपी दुई लाख रुपैयाँ मात्र) आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराइदिनुका साथै आवश्यक समन्वय, जनशक्ति परिचालन तथा प्राविधिक सहयोग प्रदान गरिदिनुहुन हार्दिक अनुरोध गर्दछौँ।

यस प्रस्तावसँग कार्यक्रमको अवधारणापत्र, उद्देश्य, अपेक्षित उपलब्धि, प्रारम्भिक कार्ययोजना, अनुमानित बजेट, प्रस्तावित रनिङ रुट तथा आयोजक समितिको प्रारम्भिक संरचना संलग्न गरिएको व्यहोरा अनुरोध गर्दछौँ।

सहयोगको अपेक्षासहित।

भवदीय,

…………………………
(पूर्ण ओली)
केन्द्रीय सदस्य

राप्ती साहित्य परिषद्,

जिल्ला शाखा, रुकुम पश्चिम

प्रस्तावना

नेपालका विभिन्न स्थानहरूमा हेरिटेज रन, ट्रेल रन तथा माउन्टेन रनजस्ता कार्यक्रमहरू केवल खेलकुद प्रतियोगिताका रूपमा मात्र नभई पर्यटन, संस्कृति, स्वास्थ्य, वातावरण संरक्षण तथा स्थानीय अर्थतन्त्रको प्रवर्द्धन गर्ने प्रभावकारी माध्यमका रूपमा स्थापित हुँदै गएका छन्। मुसीकोट नगरपालिकामा पनि यस्तै अवधारणाका साथ २०८२ सालमा पहिलो पटक सञ्चालन गरिएको दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन ले सकारात्मक प्रभाव पार्दै नगरका ऐतिहासिक, धार्मिक तथा प्राकृतिक सम्पदाको व्यापक प्रचारप्रसार गर्न सफल भएको थियो।

उक्त अनुभवलाई आधार मानी यस वर्ष कार्यक्रमलाई अझ व्यवस्थित, सुरक्षित, सहभागितामूलक तथा संस्थागत रूपमा सञ्चालन गर्न आवश्यक भएको छ। नगरका सम्पदालाई खेलकुदसँग जोडेर पर्यटनको दिगो आधार निर्माण गर्नु, युवाहरूलाई स्वस्थ जीवनशैलीतर्फ प्रेरित गर्नु तथा स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागितामार्फत नगरको समग्र पहिचान अभिवृद्धि गर्नु यस कार्यक्रमको मूल भावना हो।

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ केवल एकदिने दौड प्रतियोगिता होइन; यो “सम्पदा संरक्षण, पर्यटन प्रवर्द्धन, स्वास्थ्य संवर्द्धन र नगरको पहिचान निर्माण गर्ने सामुदायिक अभियान” हो। नगरपालिकाको नेतृत्व र समुदायको सहकार्यमा सञ्चालन हुने यस कार्यक्रमले मुसीकोटलाई खेल पर्यटन (Sports Tourism) को सम्भावनायुक्त गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न दीर्घकालीन योगदान पुर्‍याउने विश्वास गरिएको छ।

३. कार्यक्रमको औचित्य

नेपालको संविधानले स्थानीय सरकारलाई पर्यटन, खेलकुद, संस्कृति, स्वास्थ्य तथा स्थानीय सम्पदाको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्ने महत्वपूर्ण जिम्मेवारी प्रदान गरेको छ। स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ ले पनि स्थानीय तहलाई ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण, प्रचारप्रसार र पर्यटन विकासका लागि आवश्यक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने अधिकार दिएको छ। यस सन्दर्भमा मुसीकोट नगरपालिकाको समृद्ध प्राकृतिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदालाई व्यवस्थित रूपमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गराउन सिर्जनात्मक र प्रभावकारी कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु समयको आवश्यकता हो।

मुसीकोट नगरपालिकाभित्र रहेका डिग्रे साइकुमारी मन्दिर, जुम्लेपोखरी, प्रेमताल, बयरीदह, ठुलदह, साँखदह, खारादह, कानेबाङ तथा अन्य प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाहरू स्थानीय पहिचानका आधार भए पनि तिनको प्रचारप्रसार अपेक्षित रूपमा हुन सकेको छैन। आधुनिक सञ्चार प्रविधि, खेलकुद तथा पर्यटनलाई एकै सूत्रमा जोडेर यस्ता सम्पदाको परिचय गराउनु दिगो पर्यटन विकासको प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ।

२०८२ सालमा सम्पन्न भएको मुसीकोट हेरिटेज रनले सीमित स्रोत–साधनका बीच पनि नगरका सम्पदाहरूको व्यापक प्रचारप्रसार गर्न, स्थानीय नागरिकमा गौरवबोध अभिवृद्धि गर्न तथा विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तिहरूलाई एउटै उद्देश्यका लागि एकत्रित गर्न सफल भएको अनुभव प्राप्त भएको थियो। उक्त कार्यक्रमबाट प्राप्त सकारात्मक अनुभवलाई आधार मानी यस वर्ष कार्यक्रमलाई अझ व्यवस्थित, संस्थागत तथा प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न आवश्यक देखिएको छ।

वर्तमान समयमा युवाहरूमा शारीरिक गतिविधि घट्दै जानु, अस्वस्थ जीवनशैली बढ्दै जानु तथा स्थानीय सम्पदाप्रति चासो कम हुँदै जानु चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्। यस्ता समस्यालाई सम्बोधन गर्न खेलकुद, पर्यटन, वातावरण संरक्षण, सांस्कृतिक चेतना र सामुदायिक सहभागितालाई एउटै अभियानमार्फत जोड्ने प्रयासका रूपमा दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन सञ्चालन गर्न लागिएको हो।

यस कार्यक्रमले नगरको पर्यटन विकासमा मात्र योगदान पुर्‍याउने छैन, स्थानीय होटल, यातायात, कृषि उत्पादन, हस्तकला, घरेलु उद्योग तथा साना व्यवसायको प्रवर्द्धनमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसका साथै स्थानीय समुदाय, विद्यालय, युवाक्लब, सुरक्षानिकाय, स्वास्थ्य संस्था तथा नागरिक समाजबीच सहकार्य र सामाजिक एकता अभिवृद्धि गर्न समेत कार्यक्रमले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नेछ।

यसर्थ, “दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३” खेलकुद प्रतियोगिता मात्र नभई सम्पदा संरक्षण, पर्यटन प्रवर्द्धन, स्वास्थ्य संवर्द्धन, वातावरण संरक्षण तथा स्थानीय पहिचान प्रवर्द्धन गर्ने एकीकृत नगर अभियान भएकाले यसको सञ्चालन अत्यन्तै औचित्यपूर्ण र आवश्यक रहेको छ।

४. कार्यक्रमका उद्देश्य

४.१ मूल उद्देश्य

मुसीकोट नगरपालिकाका ऐतिहासिक, धार्मिक, प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, प्रवर्द्धन र प्रचारप्रसार गर्दै खेलकुद, पर्यटन, स्वास्थ्य तथा स्थानीय आर्थिक गतिविधिलाई प्रवर्द्धन गर्नको लागि दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ सञ्चालन गर्नु प्रमुख उद्देश्य रहेको छ ।

४.२ विशिष्ट उद्देश्यहरू

१. मुसीकोट नगरपालिकाका प्रमुख सम्पदाहरूलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गराउनु।

२. खेल पर्यटन (Sports Tourism) को विकास गरी नगरको पर्यटन प्रवर्द्धनमा योगदान पुर्‍याउनु।

३. युवाहरूलाई नियमित व्यायाम, दौड तथा स्वस्थ जीवनशैलीतर्फ प्रेरित गर्नु।

४. स्थानीय समुदायमा सम्पदा संरक्षणप्रति अपनत्व र जिम्मेवारीको भावना अभिवृद्धि गर्नु।

५. नगरभित्रका प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदालाई आधुनिक सञ्चार माध्यममार्फत व्यापक रूपमा प्रचारप्रसार गर्नु।

६. स्थानीय होटल, कृषि उत्पादन, यातायात, हस्तकला तथा साना व्यवसायलाई अप्रत्यक्ष रूपमा प्रवर्द्धन गर्नु।

७. विद्यालय, युवाक्लब, नागरिक समाज, सुरक्षानिकाय तथा स्थानीय सरकारबीच सहकार्यको संस्कृति विकास गर्नु।

८. दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथनलाई आगामी वर्षहरूमा नियमित वार्षिक नगरस्तरीय कार्यक्रमका रूपमा संस्थागत गर्नु।

५. अपेक्षित उपलब्धि

कार्यक्रम सम्पन्न भएपछि निम्न उपलब्धिहरू हासिल हुने अपेक्षा गरिएको छः

१. मुसीकोट नगरपालिकाका प्रमुख सम्पदाहरूको राष्ट्रिय स्तरमा थप प्रचारप्रसार हुनेछ।

२. नगरलाई खेल पर्यटन (Sports Tourism) को सम्भावनायुक्त गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न आधार तयार हुनेछ।

३. आन्तरिक पर्यटनमा वृद्धि भई स्थानीय होटल, यातायात तथा अन्य व्यवसायमा सकारात्मक प्रभाव पर्नेछ।

४. युवाहरूमा नियमित व्यायाम, दौड तथा स्वस्थ जीवनशैलीप्रति आकर्षण बढ्नेछ।

५. स्थानीय सम्पदाप्रति समुदायको स्वामित्व भावना तथा संरक्षण चेतना अभिवृद्धि हुनेछ।

६. नगरभित्र रहेका ऐतिहासिक, धार्मिक तथा प्राकृतिक सम्पदाको डिजिटल अभिलेखीकरण तथा प्रचारप्रसारमा थप सहयोग पुग्नेछ।

७. स्थानीय सरकार, समुदाय, निजी क्षेत्र तथा नागरिक समाजबीच साझेदारीमा कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने सफल अभ्यास स्थापित हुनेछ।

८. भविष्यमा प्रदेश, संघीय सरकार, नेपाल पर्यटन बोर्ड, राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् तथा निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरी कार्यक्रमलाई अझ वृहत् रूपमा सञ्चालन गर्ने आधार तयार हुनेछ।

९. दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथनलाई नगरपालिकाको पहिचान बोकेको वार्षिक ब्रान्ड कार्यक्रमका रूपमा संस्थागत गर्ने मार्ग प्रशस्त हुनेछ।

१०. पर्यटन, स्वास्थ्य, खेलकुद र संस्कृति क्षेत्रलाई एकीकृत गर्दै नगरको दीर्घकालीन विकासमा योगदान पुग्नेछ।

भाग–१ : कार्यक्रम अवधारणापत्र (Concept Note)

१. पृष्ठभूमि

नेपाल प्राकृतिक, सांस्कृतिक, धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदाले समृद्ध राष्ट्र हो। पछिल्ला वर्षहरूमा विश्वभरि Heritage Run, Trail Run, Mountain Run तथा Adventure Tourism जस्ता कार्यक्रमहरू केवल खेलकुद प्रतियोगिताका रूपमा मात्र नभई पर्यटन प्रवर्द्धन, सम्पदा संरक्षण, स्वास्थ्य संवर्द्धन तथा स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने प्रभावकारी माध्यमका रूपमा विकास भएका छन्।

मुसीकोट नगरपालिका पनि यस्तै प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्भावनाले भरिपूर्ण क्षेत्र हो। यहाँ रहेका धार्मिक स्थल, ऐतिहासिक सम्पदा, पोखरीहरू, डाँडाकाँडा, जैविक विविधता, स्थानीय संस्कृति तथा प्राकृतिक दृश्यावलोकनका स्थानहरूले मुसीकोटलाई खेल पर्यटन (Sports Tourism) विकासका लागि अत्यन्त उपयुक्त गन्तव्य बनाएका छन्।

यद्यपि यस्ता सम्पदाको व्यवस्थित प्रचारप्रसार, पर्यटनसँग जोडिएको कार्यक्रम तथा स्थानीय समुदायको प्रत्यक्ष सहभागिता अपेक्षित रूपमा विकास हुन सकेको छैन। त्यसैले खेल, पर्यटन, संस्कृति, स्वास्थ्य तथा वातावरणलाई एकीकृत गर्दै दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ सञ्चालन गर्ने अवधारणा अघि सारिएको हो।

गत वर्ष सम्पन्न मुसीकोट हेरिटेज रन–२०८२ ले स्थानीय नागरिक, खेलाडी, स्वयंसेवक, सुरक्षाकर्मी, स्वास्थ्यकर्मी तथा सञ्चारकर्मीको उल्लेखनीय सहभागितामा अत्यन्त सफल कार्यक्रमका रूपमा आफ्नो पहिचान स्थापित गरिसकेको छ। सीमित स्रोत–साधनका बाबजुद सम्पन्न उक्त कार्यक्रमले मुसीकोटका सम्पदाको व्यापक प्रचारप्रसार हुनुका साथै भविष्यमा यसलाई वार्षिक नगरस्तरीय कार्यक्रमका रूपमा विकास गर्न सकिने सम्भावना पुष्टि गरेको थियो।

यसै सफल अनुभवलाई संस्थागत गर्दै यस वर्ष कार्यक्रमलाई मुसीकोट नगरपालिकाको नेतृत्वमा अझ व्यवस्थित, सुरक्षित, सहभागितामूलक तथा दीर्घकालीन स्वरूपमा सञ्चालन गर्ने अवधारणा प्रस्तुत गरिएको हो।

२. किन “दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन” ?

मुसीकोटको पहिचान केवल एउटा प्रशासनिक केन्द्रको रूपमा मात्र सीमित छैन। यो नगर ऐतिहासिक स्मृति, धार्मिक आस्था, प्राकृतिक सम्पदा, सांस्कृतिक विविधता तथा सामुदायिक जीवनशैलीको जीवन्त संगम हो।

यी सम्पदाहरूको संरक्षण केवल सरकारी निकायको दायित्व होइन, सम्पूर्ण समुदायको साझा जिम्मेवारी हो। तर संरक्षणको सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको सम्पदालाई जनजीवनसँग जोड्नु हो। जब सम्पदा मानिसको दैनिकी, खेलकुद, पर्यटन तथा आर्थिक गतिविधिसँग जोडिन्छ, तब संरक्षण स्वतः सुदृढ हुँदै जान्छ।

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन यही सोचको परिणाम हो। यस कार्यक्रममार्फत सहभागीहरू केवल दौड प्रतियोगितामा भाग लिँदैनन्; उनीहरूले मुसीकोटका ऐतिहासिक, धार्मिक तथा प्राकृतिक सम्पदाको प्रत्यक्ष अवलोकन गर्छन्, तिनको महत्व बुझ्छन् र त्यसको प्रचारप्रसारका स्वाभाविक दूत बन्छन्।

यसरी एउटै कार्यक्रमबाट खेलकुद, पर्यटन, संस्कृति, स्वास्थ्य, वातावरण संरक्षण तथा स्थानीय अर्थतन्त्रलाई एकसाथ प्रवर्द्धन गर्न सकिने भएकाले “दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन” नगरको पहिचान निर्माण गर्ने उपयुक्त माध्यमका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

३. मुसीकोटका सम्पदाको परिचय

मुसीकोट नगरपालिकाभित्र रहेका मुसीकोट दरबारको भग्नावशेष, कालिका मन्दिर, डिग्रे साइकुमारी मन्दिर, सातदुले–जुम्लेपोखरी, प्रेमताल, बयरीदह, ठुलदह, साँखदह, खारादह, जन्तीलेक तथा अन्य धार्मिक, प्राकृतिक र ऐतिहासिक सम्पदाहरू नगरका बहुमूल्य सम्पत्ति हुन्।

यी सम्पदाले धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक स्मृति, जैविक विविधता तथा प्राकृतिक सौन्दर्यलाई एकैसाथ समेटेका छन्। कतिपय स्थान स्थानीय समुदायमा मात्र परिचित भए पनि राष्ट्रिय स्तरमा अझै पर्याप्त प्रचारप्रसार हुन सकेको छैन।

हेरिटेज म्याराथनको मार्ग यी सम्पदालाई समेटेर निर्माण गरिने भएकाले प्रत्येक सहभागीले दौडसँगै मुसीकोटको सम्पदा यात्राको अनुभव प्राप्त गर्नेछन्। यसले नगरलाई खेल पर्यटनको नयाँ गन्तव्यका रूपमा परिचित गराउन महत्वपूर्ण योगदान पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

४. पर्यटनसँग सम्बन्ध

आज पर्यटन केवल घुमफिरमा सीमित छैन। अनुभव, स्वास्थ्य, संस्कृति र प्रकृतिसँग जोडिएका गतिविधिहरू नै आधुनिक पर्यटनका प्रमुख आकर्षण बनेका छन्।

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथनले खेलकुद र पर्यटनलाई एउटै मञ्चमा ल्याउनेछ। प्रतियोगितामा सहभागी धावक, उनीहरूका परिवार, सहयोगी, सञ्चारकर्मी तथा दर्शकहरू मुसीकोटका विभिन्न सम्पदास्थलमा पुग्ने हुँदा स्थानीय होटल, यातायात, खाद्य व्यवसाय, कृषि उत्पादन तथा अन्य सेवामा सकारात्मक आर्थिक प्रभाव पर्नेछ।

यस कार्यक्रमको नियमित आयोजना हुन थालेपछि मुसीकोटलाई Adventure Tourism तथा Sports Tourism को नयाँ गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्ने आधार तयार हुनेछ।

५. स्वास्थ्यसँग सम्बन्ध

नियमित शारीरिक गतिविधिको कमीका कारण नसर्ने रोगहरू तीव्र रूपमा बढिरहेका छन्। स्वस्थ जीवनशैलीको प्रवर्द्धन आजको प्रमुख आवश्यकता हो।

हेरिटेज रनले सबै उमेर समूहका नागरिकलाई नियमित व्यायाम, दौड तथा शारीरिक सक्रियताको महत्वबारे प्रेरित गर्नेछ। यसले प्रतिस्पर्धाभन्दा पनि स्वास्थ्यप्रति सकारात्मक सोच विकास गर्ने अभियानका रूपमा काम गर्नेछ।

६. वातावरण संरक्षणसँग सम्बन्ध

प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षणबिना पर्यटनको दिगो विकास सम्भव छैन।

यस कार्यक्रममार्फत “सम्पदा संरक्षण, सफा वातावरण र जिम्मेवार पर्यटन” भन्ने सन्देश प्रवाह गरिनेछ। दौड मार्ग वरपर सरसफाइ, प्लास्टिक न्यूनीकरण तथा प्राकृतिक सम्पदाप्रति जिम्मेवारीबोध अभिवृद्धि गर्न विशेष अभियान सञ्चालन गरिनेछ।

७. स्थानीय अर्थतन्त्रसँग सम्बन्ध

हेरिटेज रनले स्थानीय उत्पादन, घरेलु उद्योग, होटल व्यवसाय, यातायात, कृषि तथा साना उद्यमलाई अप्रत्यक्ष रूपमा प्रवर्द्धन गर्नेछ।

कार्यक्रममा सहभागी धावक तथा आगन्तुकहरूको आगमनले स्थानीय बजार चलायमान हुनेछ। यसले पर्यटनबाट स्थानीय आयआर्जन बढाउने सम्भावना सिर्जना गर्नेछ।

८. दीर्घकालीन सोच

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ एक वर्षको कार्यक्रम मात्र होइन।

यसलाई आगामी वर्षहरूमा:

मुसीकोट नगरपालिकाको वार्षिक गौरव कार्यक्रम (Flagship Event),

कर्णाली प्रदेशकै परिचित Heritage Sports Event,

र नेपालको उत्कृष्ट Community Heritage Run मध्ये एकका रूपमा विकास गर्ने दीर्घकालीन लक्ष्य राखिएको छ।

भाग–२ : सहआयोजक संस्थाको परिचय

राप्ती साहित्य परिषद्, जिल्ला शाखा रुकुम पश्चिम

राप्ती साहित्य परिषद् नेपालको प्रतिष्ठित साहित्यिक तथा सांस्कृतिक संस्थामध्ये एक हो। वि.सं. २०३४ सालमा स्थापना भएको यस संस्थाले स्थापना कालदेखि नै भाषा, साहित्य, कला, संस्कृति तथा लोकसम्पदाको संरक्षण, संवर्द्धन र प्रवर्द्धनका क्षेत्रमा निरन्तर योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ। परिषद्का गतिविधिहरू विशेषगरी दाङ, रुकुम, सल्यान, रोल्पा र प्युठान जिल्लामा प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुँदै आएका छन्।

राप्ती साहित्य परिषद्, जिल्ला शाखा रुकुम पश्चिमले स्थानीय साहित्यकार, कलाकार तथा स्रष्टाहरूको खोज, प्रतिभा प्रस्फुटन, साहित्यिक गोष्ठी, कृति प्रकाशन, लोकसाहित्य संरक्षण, सांस्कृतिक कार्यक्रम, विद्यालयस्तरीय साहित्यिक प्रतियोगिता, सडक नाटक, इतिहास लेखन, साहित्यिक अनुसन्धान तथा विभिन्न सामाजिक सचेतनामूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ। परिषद्को मूल नारा “भाषा, साहित्य, कला र संस्कृति ! जीवन र जगतको समृद्धि !!” ले संस्थाको उद्देश्य र कार्यदिशालाई स्पष्ट रूपमा अभिव्यक्त गर्दछ।

पछिल्ला वर्षहरूमा परिषद्ले साहित्यलाई केवल पुस्तक र गोष्ठीमा सीमित नराखी पर्यटन, सम्पदा, संस्कृति र सामुदायिक विकाससँग जोड्ने नवीन अभ्यास प्रारम्भ गरेको छ। स्थानीय धार्मिक, ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक सम्पदाको पहिचान, अभिलेखीकरण र प्रवर्द्धनलाई साहित्यिक तथा सांस्कृतिक अभियानसँग जोड्दै समुदायको सहभागितामा विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ।

यसै अभियानको महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा परिषद्ले मुसीकोट हेरिटेज रन–२०८२ सफलतापूर्वक आयोजना तथा व्यवस्थापन गरेको थियो। करिब २७ किलोमिटर दूरीको उक्त हेरिटेज रनले मुसीकोटका धार्मिक, ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक सम्पदालाई खेलकुदमार्फत राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गराउने महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गरेको थियो। कार्यक्रमको सफल सञ्चालनमा स्थानीय समुदाय, सुरक्षा निकाय, स्वास्थ्य संस्था, सञ्चारमाध्यम, विभिन्न प्रायोजक तथा स्वयंसेवकहरूको प्रभावकारी सहभागिता रहेको थियो। उक्त कार्यक्रमबाट प्राप्त अनुभव, व्यवस्थापकीय क्षमता तथा संस्थागत सिकाइ नै दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ सञ्चालनको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ।

यस वर्ष प्रस्तावित ४२.१९५ किलोमिटर पूर्ण म्याराथन केवल खेलकुद प्रतियोगिता मात्र नभई सम्पदा संरक्षण, पर्यटन प्रवर्द्धन, स्थानीय संस्कृति प्रचार, वातावरणीय सचेतना तथा स्वस्थ जीवनशैली प्रवर्द्धन गर्ने एकीकृत अभियानका रूपमा सञ्चालन गरिनेछ। यस अभियानमा राप्ती साहित्य परिषद्ले आफ्नो विगतको अनुभव, स्वयंसेवक परिचालन क्षमता, सांस्कृतिक व्यवस्थापन तथा सामुदायिक समन्वयलाई पूर्ण रूपमा परिचालन गर्नेछ।

मुसीकोट नगरपालिकाको आयोजनामा सञ्चालन हुने दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ मा राप्ती साहित्य परिषद्, जिल्ला शाखा रुकुम पश्चिमले सहआयोजक संस्थाका रूपमा कार्यक्रमको योजना, समन्वय, प्रचार–प्रसार, स्वयंसेवक व्यवस्थापन, सांस्कृतिक कार्यक्रम सञ्चालन, दस्तावेजीकरण तथा कार्यक्रमपछिको प्रतिवेदन तयारी लगायतका कार्यमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नेछ। यस सहकार्यले खेलकुद, संस्कृति, पर्यटन र स्थानीय विकासबीचको अन्तरसम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउने विश्वास गरिएको छ।

भाग–३  विस्तृत परियोजना (Detailed Project Plan)

३.१ सञ्चालन विधि (Implementation Modality)

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ लाई मुसीकोट नगरपालिकाको आयोजनामा तथा राप्ती साहित्य परिषद्, रुकुम पश्चिमको सहआयोजनामा विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी निकाय, स्थानीय समुदाय, स्वयंसेवक, खेलाडी, स्वास्थ्य संस्था, सुरक्षानिकाय, सञ्चारकर्मी तथा निजी क्षेत्रको सहकार्यमा सञ्चालन गरिनेछ।

कार्यक्रम सञ्चालनका लागि प्रारम्भमै मूल आयोजक समिति तथा आवश्यक उपसमितिहरू गठन गरिनेछन्। प्रत्येक उपसमितिलाई स्पष्ट कार्यजिम्मेवारी प्रदान गरिनेछ। दौड प्रारम्भ हुनुभन्दा अगाडि सम्पूर्ण दौडमार्गको निरीक्षण, मार्ग–मार्किङ, सूचना बोर्ड स्थापना, सुरक्षाको व्यवस्थापन, स्वास्थ्य तयारी तथा स्वयंसेवक परिचालन सम्पन्न गरिनेछ।

प्रतियोगितामा सहभागी धावकहरूको पूर्वदर्ता गरिनेछ। प्रत्येक धावकलाई बिब नम्बर, परिचय, प्रतियोगिता सम्बन्धी निर्देशन तथा सुरक्षा जानकारी प्रदान गरिनेछ। प्रतियोगिता पूर्वसन्ध्यामा सबै धावक, स्वयंसेवक, स्वास्थ्यकर्मी, सुरक्षाकर्मी, कुपन वितरक तथा व्यवस्थापकहरूको संयुक्त अभिमुखीकरण (Briefing) कार्यक्रम सञ्चालन गरिनेछ।

प्रतियोगिताका दिन निर्धारित समयमै उद्घाटन गरी धावकहरूलाई निर्धारित मार्गबाट दौडाइनेछ। प्रत्येक सम्पदास्थल तथा महत्त्वपूर्ण मोडमा स्वयंसेवक, सुरक्षा टोली तथा कुपन प्रमाणीकरण टोली परिचालन गरिनेछ। सम्पूर्ण दौड अवधिभर सञ्चार समन्वय, स्वास्थ्य सेवा तथा सुरक्षा निगरानी निरन्तर सञ्चालन हुनेछ।

दौड सम्पन्न भएपछि नतिजा प्रमाणीकरण, पुरस्कार वितरण, धन्यवाद ज्ञापन तथा सञ्चार माध्यममार्फत कार्यक्रमको सार्वजनिक जानकारी गराइनेछ। अन्त्यमा कार्यक्रमको वित्तीय तथा प्राविधिक प्रतिवेदन तयार गरी मुसीकोट नगरपालिकामा पेश गरिनेछ।

३.२ प्रस्तावित म्याराथन रुट

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त पूर्ण म्याराथन दूरी (४२.१९५ कि.मि.) लाई आधार मानी सञ्चालन गरिनेछ। दौड मार्ग मुसीकोट नगरपालिकाका प्रमुख धार्मिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदालाई एकै सूत्रमा जोड्ने गरी निर्धारण गरिएको छ।

प्रस्तावित म्याराथन मार्गः

बराह टाकुरा → कालिका मन्दिर → सेरिगाउँ → पुरानो बाटो हुँदै चाँपा → मुसीकोट दरबार → चाँपा → शीतलपोखरी → ठाराढुङ्गा → डाङडुङ्गे → कानेबाङ → साँखदह → बयरीदह → ठुलदह → स्यानदह → खारादह → पोखरा → सातदुले–जुम्लेपोखरी → डँयरीचौर (प्रेमताल) → पाथीहाल्ने → जन्ती ओलप्पेको लेक → घिमाने → डिग्रे साइकुमारी मन्दिर।

कुल दूरी : ४२.१९५ कि.मि. (Full Marathon)

दौड प्रारम्भ :
मिति : २०८३ साल भाद्र १२ गते
समय : बिहान ११:०० बजे
प्रारम्भ स्थल : बराह टाकुरा

समापन स्थल : डिग्रे साइकुमारी मन्दिर परिसर

यो मार्गले मुसीकोट नगरपालिकाका धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक विरासत, प्राकृतिक सौन्दर्य तथा सांस्कृतिक पहिचानलाई एउटै खेलकुद कार्यक्रममार्फत अनुभव गर्ने अवसर प्रदान गर्नेछ। धावकहरूले म्याराथनको क्रममा नगरका विविध भौगोलिक स्वरूप, ऐतिहासिक स्थल तथा प्राकृतिक सम्पदाको प्रत्यक्ष अवलोकन गर्ने भएकाले यो कार्यक्रम “सम्पदा यात्रासहितको म्याराथन (Heritage Marathon Experience)” का रूपमा स्थापित हुनेछ।

३.३ हाइड्रेसन तथा सहायता केन्द्र

४२.१९५ कि.मि. पूर्ण म्याराथन भएकाले धावकहरूको सुरक्षा तथा शारीरिक क्षमतालाई ध्यानमा राखी नियमित अन्तरालमा Hydration एवं Aid Stations स्थापना गरिनेछ।

प्रारम्भिक रूपमा निम्न स्थानहरूमा सहायता केन्द्र स्थापना गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ–

१. बराह टाकुरा (Start)
२. मुसीकोट दरबार
३. कानेबाङ
४. बयरीदह
५. खारादह
६. सातदुले–जुम्लेपोखरी
७. जन्ती ओलप्पेको लेक
८. घिमाने
९. डिग्रे साइकुमारी मन्दिर (Finish)

प्रत्येक सहायता केन्द्रमा निम्न सेवा उपलब्ध गराइनेछ–

• स्वच्छ पिउने पानी
• ORS तथा इलेक्ट्रोलाइट
• मौसमी फलफूल
• प्राथमिक उपचार सामग्री
• सञ्चार सम्पर्क
• स्वयंसेवक
• आवश्यक परे धावक विश्राम क्षेत्र

३.४ सुरक्षा योजना

४२.१९५ कि.मि. लामो म्याराथन भएकाले सुरक्षा व्यवस्थापनलाई उच्च प्राथमिकता दिइनेछ।

सहभागीहरूको सुरक्षा कार्यक्रमको प्रमुख प्राथमिकता हुनेछ।

सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि–

• नेपाल प्रहरी
• सशस्त्र प्रहरी बल
• नगर प्रहरी
• स्थानीय स्वयंसेवक
• मार्ग संयोजक

परिचालन गरिनेछ।

सुरक्षाका प्रमुख व्यवस्था–

• सम्पूर्ण रुटको पूर्व निरीक्षण
• जोखिमयुक्त स्थानको पहिचान
• मार्ग–मार्किङ
• ट्राफिक व्यवस्थापन
• भीड नियन्त्रण
• सञ्चार समन्वय
• आपत्कालीन उद्धार टोली
• हराएका धावकको खोज तथा उद्धार
• खराब मौसमको वैकल्पिक योजना

प्रत्येक प्रमुख बिन्दुमा सञ्चार सम्पर्क कायम गरिनेछ।

विशेष रूपमा—

• सम्पूर्ण रुटलाई GPS Mapping गरिनेछ।
• प्रत्येक प्रमुख जंक्शनमा स्वयंसेवक रहनेछन्।
• जोखिमयुक्त भीर, घुम्ती तथा जंगल क्षेत्रमा अतिरिक्त सुरक्षा परिचालन गरिनेछ।
• सञ्चारका लागि मोबाइल तथा वायरलेस नेटवर्कको समन्वय गरिनेछ।
• आवश्यक स्थानमा मोटरसाइकल गस्ती टोली रहनेछ।
• अन्तिम धावकसँगै Sweep Team परिचालन गरिनेछ, जसले रुटमा कोही छुटेको छैन भन्ने सुनिश्चित गर्नेछ।

Sweep Team (मुख्य टोली)

• १ जना टोली प्रमुख
• २ जना स्वयंसेवक
• १ जना स्वास्थ्यकर्मी
• १ जना सुरक्षा प्रतिनिधि

प्रत्येक स्टेशनमा सहभागीको बिब नम्बर टिपोट गरी आवश्यकता अनुसार दौडको प्रगति समेत अभिलेख गरिनेछ।

३.५ स्वास्थ्य योजना

दौड अवधिभर स्वास्थ्य सेवालाई उच्च प्राथमिकता दिइनेछ।

यसका लागि–

• चिकित्सक
• स्वास्थ्यकर्मी
• एम्बुलेन्स
• प्राथमिक उपचार टोली  परिचालन गरिनेछ।

प्रतियोगिता प्रारम्भ हुनुअघि सहभागीहरूले स्वास्थ्य स्वघोषणापत्र वा आवश्यक स्वास्थ्य प्रमाण पेश गर्नुपर्नेछ।

कार्यक्रम अवधिभर–

• प्राथमिक उपचार
• निर्जलीकरण व्यवस्थापन
• रक्तचाप जाँच
• आपत्कालीन उपचार
• आवश्यक परे अस्पताल रेफरको व्यवस्था गरिनेछ।

अत्यधिक थकान, चोटपटक वा स्वास्थ्य समस्या देखिएका धावकलाई तत्काल प्रतियोगिताबाट विश्राम गराई उपचार गरिनेछ।

३.६ वातावरणीय व्यवस्थापन

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन केवल खेलकुद कार्यक्रम मात्र नभई हरित (Green Event) कार्यक्रमका रूपमा सञ्चालन गरिनेछ।

यसका लागि–

फोहोर व्यवस्थापन

• प्लास्टिकजन्य फोहोर न्यूनीकरण
• प्रत्येक सहायता केन्द्रमा डस्टबिन
• कार्यक्रमपछि सम्पूर्ण मार्ग सरसफाइ

सम्पदा संरक्षण

• धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदामा कुनै क्षति नपुर्‍याउने।
• वनस्पति तथा जैविक विविधताको संरक्षण गर्ने।

हरित सन्देश

कार्यक्रममार्फत निम्न सन्देश प्रवाह गरिनेछ–

” सम्पदाका लागि दौडौँ, प्रकृतिलाई जोगाऔँ ।”

“Take Nothing but Memories, Leave Nothing but Footprints.”

कार्यक्रम समाप्तिपछि सम्पूर्ण मार्गको वातावरणीय अनुगमन गरी पूर्ववत् अवस्थामा फर्काइनेछ।

निष्कर्ष

विस्तृत परियोजनामा प्रस्तावित सञ्चालन विधि, म्याराथन मार्ग, सुरक्षा, स्वास्थ्य, हाइड्रेसन तथा वातावरणीय व्यवस्थापनका उपायहरूले कार्यक्रमलाई व्यवस्थित, सुरक्षित र प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न आवश्यक आधार तयार गरेका छन्। सम्बन्धित निकायहरूको समन्वित सहभागिताबाट कार्यक्रमलाई सफल र अनुकरणीय रूपमा सम्पन्न गर्न सकिने विश्वास गरिएको छ।

भाग–४ जोखिम विश्लेषण तथा न्यूनीकरण योजना

(Risk Assessment & Mitigation Plan)

४.१ परिचय

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ पूर्ण म्याराथन (४२.१९५ कि.मि.) दूरीको खुला खेलकुद तथा सम्पदा प्रवर्द्धन कार्यक्रम भएकाले यसको सफल सञ्चालनका लागि सम्भावित जोखिमहरूको पूर्वपहिचान, विश्लेषण तथा न्यूनीकरण अत्यन्त आवश्यक छ।

जोखिम व्यवस्थापन योजनाको मुख्य उद्देश्य धावक, स्वयंसेवक, दर्शक, आयोजक तथा सम्पूर्ण सरोकारवालाको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु, कार्यक्रमलाई व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गर्नु तथा सम्भावित दुर्घटना वा अवरोधबाट कार्यक्रमलाई सुरक्षित राख्नु हो।

यसका लागि कार्यक्रमपूर्व, कार्यक्रम सञ्चालनको क्रममा तथा कार्यक्रमपश्चात् अपनाइने जोखिम न्यूनीकरण उपायहरू यस योजनामा समावेश गरिएको छ।

४.२ सम्भावित जोखिम विश्लेषण

क्र.सं.	सम्भावित जोखिम	सम्भावित असर	जोखिम स्तर	न्यूनीकरण उपाय
१	अत्यधिक वर्षा, असिना वा प्रतिकूल मौसम	दौड प्रभावित हुने, चिप्लिने जोखिम	उच्च	मौसमको पूर्वानुमानको नियमित निगरानी, आवश्यक परे समय व्यवस्थापन वा आकस्मिक निर्णय गर्ने अधिकार आयोजक समितिलाई रहने।
२	धावक लड्नु, चोटपटक लाग्नु	सामान्यदेखि गम्भीर दुर्घटना	उच्च	प्रत्येक सहायता केन्द्रमा प्राथमिक उपचार, एम्बुलेन्स, स्वास्थ्यकर्मी तथा उद्धार टोली तयारी अवस्थामा राख्ने।
३	निर्जलीकरण (Dehydration) वा अत्यधिक थकान	स्वास्थ्यमा गम्भीर असर	उच्च	नियमित हाइड्रेसन स्टेशन, ORS, फलफूल तथा विश्रामको व्यवस्था गर्ने।
४	धावकले रुट छुटाउनु	प्रतियोगिताको निष्पक्षतामा असर	मध्यम	सम्पूर्ण रुट स्पष्ट रूपमा मार्किङ गर्ने, स्वयंसेवक तथा दिशासूचक बोर्ड राख्ने।
५	वन्यजन्तुसँग जम्काभेट	धावकको सुरक्षामा जोखिम	न्यून–मध्यम	स्थानीय समुदायसँग समन्वय, जोखिमयुक्त क्षेत्रमा स्वयंसेवक तथा सुरक्षा टोली परिचालन गर्ने।
६	सडक दुर्घटना	गम्भीर मानवीय क्षति	उच्च	सडक प्रयोग हुने स्थानमा नेपाल प्रहरी, नगर प्रहरी तथा ट्राफिक व्यवस्थापन गर्ने।
७	सञ्चार सम्पर्कमा समस्या	उद्धार तथा समन्वयमा ढिलाइ	मध्यम	मोबाइल नेटवर्क परीक्षण, आवश्यक स्थानमा वायरलेस वा वैकल्पिक सञ्चार प्रणाली प्रयोग गर्ने।
८	भीड व्यवस्थापन	अव्यवस्था तथा दुर्घटनाको सम्भावना	मध्यम	सुरक्षाकर्मी, स्वयंसेवक तथा कार्यक्रम व्यवस्थापन टोली परिचालन गर्ने।
९	आगलागी वा अन्य आकस्मिक विपद्	कार्यक्रम अवरुद्ध	न्यून	स्थानीय सुरक्षा निकायसँग समन्वय, आपत्कालीन सम्पर्क सूची तयार गर्ने।
१०	स्वास्थ्य आपतकाल (हृदयघात, बेहोस आदि)	ज्यान जोखिममा पर्ने	उच्च	एम्बुलेन्स, चिकित्सक तथा नजिकको अस्पतालसँग पूर्वसमन्वय गर्ने।
११	सहभागी हराउनु वा अन्तिम धावक छुट्नु	खोज तथा उद्धार आवश्यक	मध्यम	अन्तिम धावकसँगै Sweep Team परिचालन गर्ने, सबै चेकपोइन्टबाट अभिलेख राख्ने।
१२	सम्पदामा क्षति पुग्नु	सांस्कृतिक सम्पदामा नोक्सानी	न्यून	सम्पदास्थलमा सुरक्षा तथा जनचेतना, निषेधित क्षेत्र निर्धारण गर्ने।
१३	फोहोर व्यवस्थापन हुन नसक्नु	वातावरणीय असर	मध्यम	प्रत्येक सहायता केन्द्रमा फोहोर संकलन, कार्यक्रमपश्चात् सरसफाइ अभियान सञ्चालन गर्ने।
१४	प्राविधिक विवाद (समय मापन, नतिजा)	असन्तुष्टि तथा विवाद	मध्यम	स्पष्ट नियमावली, चेकपोइन्ट अभिलेख, निर्णायक समिति गठन गर्ने।
१५	आर्थिक स्रोत अपुग हुनु	कार्यक्रम प्रभावित	मध्यम	पूर्वप्रतिबद्ध प्रायोजन, चरणबद्ध खर्च तथा आकस्मिक कोष व्यवस्था गर्ने।

४.३ आपत्कालीन प्रतिकार योजना (Emergency Response Plan)

कार्यक्रमका क्रममा कुनै पनि आकस्मिक अवस्था सिर्जना भएमा निम्न कार्यविधि अपनाइनेछ–

• सबै स्वयंसेवकलाई आकस्मिक सम्पर्क नम्बर उपलब्ध गराइनेछ।
• प्रत्येक सहायता केन्द्रमा प्राथमिक उपचार सामग्री उपलब्ध हुनेछ।
• कम्तीमा एक एम्बुलेन्स सम्पूर्ण समय तयारी अवस्थामा रहनेछ।
• गम्भीर अवस्थाका धावकलाई नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा तत्काल रेफर गरिनेछ।
• नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, नगर प्रहरी तथा स्वास्थ्यकर्मीबीच निरन्तर समन्वय गरिनेछ।
• आयोजक समितिको एउटा Emergency Control Desk स्थापना गरिनेछ।

४.४ बीमा तथा दायित्व

प्रतियोगितामा सहभागी प्रत्येक धावकले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था अनुकूल रहेको स्वघोषणा गर्नेछ।

आयोजकले सम्भव भएसम्म आवश्यक सुरक्षा तथा स्वास्थ्य सुविधा उपलब्ध गराउनेछ। तर प्रतियोगिताको प्रकृतिलाई मध्यनजर गर्दै सहभागीहरूले निर्धारित नियमको पालना गर्नुपर्नेछ।

(यदि पछि सामूहिक दुर्घटना बीमाको व्यवस्था गर्न सकियो भने यो शीर्षकलाई अझ विस्तृत बनाउनेछौँ।)

४.५ जोखिम व्यवस्थापनका लागि जिम्मेवार निकाय

जोखिम व्यवस्थापन कार्यमा निम्न निकायहरूको समन्वित भूमिका रहनेछ–

• मुसीकोट नगरपालिका
• राप्ती साहित्य परिषद्, रुकुम पश्चिम
• जिल्ला प्रशासन कार्यालय
• जिल्ला प्रहरी कार्यालय
• सशस्त्र प्रहरी बल
• नगर प्रहरी
• स्वास्थ्य संस्था
• रेडक्रस (यदि सहभागी भयो भने)
• स्थानीय स्वयंसेवक
• सम्पदास्थल व्यवस्थापन समितिहरू

४.६ निष्कर्ष

जोखिमलाई पूर्ण रूपमा हटाउन सम्भव नहुने भए पनि पूर्वतयारी, समन्वय, जनशक्ति परिचालन तथा प्रभावकारी व्यवस्थापनका माध्यमबाट जोखिमलाई न्यूनतम स्तरमा झार्न सकिन्छ। यस जोखिम विश्लेषण तथा न्यूनीकरण योजनाको प्रभावकारी कार्यान्वयनबाट दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ लाई सुरक्षित, व्यवस्थित, विश्वसनीय तथा अनुकरणीय खेल–पर्यटन कार्यक्रमका रूपमा सम्पन्न गर्न सकिने विश्वास गरिएको छ।

भाग–५, वित्तीय व्यवस्थापन तथा कार्यालय सञ्चालन

(Financial Management Plan)

५.१ परिचय

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ सफलतापूर्वक सञ्चालन गर्न आवश्यक आर्थिक स्रोतको व्यवस्थापन पारदर्शी, उत्तरदायी तथा सहभागितामूलक ढङ्गबाट गरिनेछ। कार्यक्रमका लागि आवश्यक खर्चको अनुमान, आयका स्रोत, खर्च व्यवस्थापन, लेखा परीक्षण तथा वित्तीय प्रतिवेदन सम्बन्धी व्यवस्था यस वित्तीय व्यवस्थापन योजनामा समावेश गरिएको छ।

कार्यक्रम सञ्चालनका क्रममा प्राप्त हुने सबै नगद तथा जिन्सी सहयोगको अभिलेख राखिनेछ। कार्यक्रम सम्पन्न भएपछि आय–व्यय विवरण सम्बन्धित निकाय तथा सहयोगदाताहरूलाई सार्वजनिक गरिनेछ।

५.२ अनुमानित कुल बजेट

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ सञ्चालनका लागि अनुमानित कुल बजेट रु. २,५०,०००।– (दुई लाख पचास हजार रुपैयाँ मात्र) रहने अनुमान गरिएको छ।

५.३ आयको प्रस्तावित स्रोत

स्रोत	अनुमानित रकम (रु.)	प्रतिशत
मुसीकोट नगरपालिकाको आर्थिक सहयोग	२,००,०००	४०%
सहप्रायोजक तथा सहयोगदाता	२५,०००	५०%
दर्ता शुल्क तथा अन्य स्रोत	२५,०००	१०%
जम्मा	२,५०,०००	१००%

टिप्पणी:

• प्रायोजन रकम नगद तथा जिन्सी (टिसर्ट, सूचनामूलक बोर्ड, खाद्य सामग्री, पानी, छपाइ आदि) दुवै रूपमा प्राप्त हुन सक्नेछ। जिन्सी सहयोगलाई पनि प्रचलित मूल्यका आधारमा आय–व्यय विवरणमा समावेश गरिनेछ।
• धावक दर्ता शुल्क रु १०००।–

५.४ अनुमानित खर्च विवरण

क्र.सं.	खर्च शीर्षक	अनुमानित रकम (रु.)
१	पुरस्कार तथा सम्मान	९०,०००
	प्रथम पुरस्कार रु ३५०००
	द्वितीय पुरस्कार रु २००००
	तृतीय पुरस्कार रु १००००
	सान्त्वना पुरस्कार ३ जनालाई रु ५००० का दरले
	पुरस्कृत बाहेक प्रत्येक सहभागीलाई रु १००० का दरले
२	प्रमाणपत्र, बिब नम्बर, कुपन तथा छपाइ	१५,०००
३	प्रचार–प्रसार (ब्यानर, पोस्टर, डिजिटल सामग्री)	२०,०००
४	मार्ग–मार्किङ तथा सूचना बोर्ड	१५,०००
५	हाइड्रेसन तथा खाद्य सामग्री	१५,०००
६	स्वास्थ्य सेवा तथा प्राथमिक उपचार	१०,०००
७	स्वयंसेवक, सुरक्षाकर्मी तथा व्यवस्थापन सहयोग	२०,०००
८	पञ्चे बाजा तथा मौलिक नाच ३ समूह	१५०००
८	फोटो, भिडियो तथा सञ्चार सामग्री	१५,०००
९	उद्‍घाटन, समापन तथा अतिथि व्यवस्थापन	१५,०००
१०	प्रतिवेदन (लेखन तथा छपाइ)	३,०००
१०	आकस्मिक खर्च (Contingency)	१७,०००
जम्मा		२,५०,०००

टिप्पणी: अन्तिम बजेट प्रायोजनको स्वरूप, सहभागी संख्या तथा कार्यक्रमको व्यवस्थापन आवश्यकताअनुसार परिमार्जन गर्न सकिनेछ।

५.५ मुसीकोट नगरपालिकाबाट प्राप्त सहयोगको उपयोग

मुसीकोट नगरपालिकाबाट प्राप्त हुने रु. २,००,०००।– रकम मुख्य रूपमा सार्वजनिक हितसँग सम्बन्धित निम्न कार्यमा प्राथमिकताका साथ खर्च गरिने प्रस्ताव गरिएको छ–

• पुरस्कार तथा प्रोत्साहन
• सुरक्षा तथा स्वास्थ्य व्यवस्थापन
• सूचना सामग्री तथा मार्ग–मार्किङ
• सम्पदा संरक्षणसम्बन्धी सूचनात्मक बोर्ड
• वातावरणीय व्यवस्थापन
• स्वयंसेवक परिचालन

यसले नगरपालिकाको सहयोग प्रत्यक्ष रूपमा कार्यक्रमको गुणस्तर र सार्वजनिक हितसँग जोडिने सुनिश्चित गर्नेछ।

५.६ प्रायोजन व्यवस्थापन

कार्यक्रम सफल बनाउन विभिन्न व्यक्ति, संस्था, उद्योग–व्यवसाय तथा सामाजिक संस्थाबाट आर्थिक तथा जिन्सी सहयोग प्राप्त गरिनेछ।

प्रायोजनलाई पारदर्शी तथा सम्मानजनक बनाउन प्रत्येक सहयोगदातालाई निम्न सुविधा उपलब्ध गराइनेछ–

• धन्यवाद–पत्र
• सम्मान–पत्र
• कार्यक्रम सामग्रीमा नाम वा लोगो समावेश (सहयोगको स्तरअनुसार)
• सामाजिक सञ्जालमार्फत सार्वजनिक धन्यवाद
• समापन समारोहमा सम्मान

५.७ लेखा तथा वित्तीय पारदर्शिता

कार्यक्रमको सम्पूर्ण आय–व्यय सम्बन्धित बैंक खातामार्फत सञ्चालन गरिनेछ (सम्भव भएसम्म)।

वित्तीय व्यवस्थापनका क्रममा निम्न व्यवस्था अपनाइनेछ–

• सबै आयको रसिद जारी गरिनेछ।
• सबै खर्चको बिल–भर्पाई सङ्कलन गरिनेछ।
• खर्च स्वीकृत प्रक्रियाअनुसार गरिनेछ।
• नगद तथा जिन्सी सहयोगको छुट्टाछुट्टै अभिलेख राखिनेछ।
• कार्यक्रम सम्पन्न भएपछि आय–व्यय विवरण सार्वजनिक गरिनेछ।

५.८ वित्तीय उत्तरदायित्व

कार्यक्रमको वित्तीय व्यवस्थापन मूल आयोजक समितिअन्तर्गत गठित आर्थिक व्यवस्थापन उपसमिति ले गर्नेछ।

उक्त समितिले–

• बजेट कार्यान्वयन
• आय–व्यय अभिलेख
• प्रायोजन व्यवस्थापन
• आर्थिक प्रतिवेदन
• अन्तिम हिसाब सार्वजनिक गर्ने  जिम्मेवारी वहन गर्नेछ।

५.१०

आयोजक संस्था नगरपालिकाले यस म्याराथन कार्यक्रम व्यवस्थित रूपमा सञ्चालनको लागि कार्यक्रम सम्पन्न नहुन्जेलसम्म निम्नानुसारको स्रोतसहितको कार्य कक्ष उपलब्ध गराउनेछ ।

• कम्युटर अपरेटरसहित २ जना कर्मचारी
• ब्यानरहरू टाँस्न र पत्रहरू बाँड्न १ जना कार्यालय सहयोगी
• रुट मार्किङ र अनुगमनको लागि जनशक्ति
• कार्यक्रम सम्पन्न भएपछि फिर्ता बुझाउने गरी कम्प्युटर, प्रिन्टर र मसलन्द सामग्री

निष्कर्ष

सहभागितामूलक आर्थिक व्यवस्थापन, पारदर्शी लेखा प्रणाली तथा जिम्मेवार खर्च व्यवस्थापनका माध्यमबाट दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ सीमित स्रोत–साधनको अधिकतम सदुपयोग गर्दै सफलतापूर्वक सञ्चालन गरिनेछ। कार्यक्रम सम्पन्न भएपछि तयार गरिने विस्तृत आय–व्यय प्रतिवेदनले सार्वजनिक उत्तरदायित्व तथा सुशासनको अभ्यासलाई थप सुदृढ बनाउने विश्वास गरिएको छ।

भाग–६ संस्थागत संरचना तथा जिम्मेवारी

(Institutional Structure and Roles)

६.१ परिचय

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ को सफल, व्यवस्थित तथा प्रभावकारी सञ्चालनका लागि विभिन्न तहका समिति तथा उपसमितिहरू गठन गरिनेछन्। प्रत्येक समितिलाई स्पष्ट कार्यक्षेत्र, अधिकार तथा जिम्मेवारी तोकिनेछ। समितिहरूबीच समन्वय, सहकार्य तथा नियमित सञ्चारको माध्यमबाट कार्यक्रमलाई सुरक्षित, पारदर्शी तथा उपलब्धिमूलक रूपमा सम्पन्न गरिनेछ।

६.२ संस्थागत संरचना

                                      आयोजक                        सहआयोजक

                                      (मुसीकोट नगरपालिका)     (राप्ती साहित्य परिषद् रुकुम शाखा)

│

─────────────────────────

│

मूल आयोजक समिति

│

┌──────────────┬──────────────┐

                 │                                                        │

              सल्लाहकार समिति                               कार्यक्रम संयोजन समिति

│

──────────────────────────────────────────────────

   │          │           │            │          │            │                 │

आर्थिक     प्राविधिक    सुरक्षा     स्वास्थ्य     प्रचार     स्वयंसेवक        अनुगमन

समिति       समिति       समिति       समिति       समिति       समिति            समिति

६.३ मूल आयोजक समिति

कार्यक्रमको समग्र नीति, योजना, समन्वय, निर्णय तथा कार्यान्वयनको नेतृत्व गर्ने सर्वोच्च समिति हुनेछ।

मुख्य जिम्मेवारी

• कार्यक्रमको समग्र नीति तथा कार्ययोजना स्वीकृत गर्ने।
• बजेट तथा स्रोत व्यवस्थापन गर्ने।
• विभिन्न उपसमितिको गठन तथा परिचालन गर्ने।
• सरकारी तथा गैरसरकारी निकायसँग समन्वय गर्ने।
• कार्यक्रमको अनुगमन तथा मूल्याङ्कन गर्ने।
• अन्तिम प्रतिवेदन स्वीकृत गर्ने।

(समितिका पदाधिकारीहरू पछि निर्णयअनुसार समावेश गरिनेछन्।)

६.४ सल्लाहकार समिति

कार्यक्रमलाई आवश्यक नीतिगत, प्राविधिक तथा अनुभवजन्य सुझाव प्रदान गर्न सल्लाहकार समिति गठन गरिनेछ।

यस समितिमा आवश्यकता अनुसार–

• नगर प्रमुख
• उपप्रमुख
• प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत
• पूर्व राष्ट्रिय खेलाडी
• पर्यटन तथा सम्पदा विज्ञ
• वरिष्ठ साहित्यकार
• स्वास्थ्य क्षेत्रका प्रतिनिधि
• सुरक्षा निकायका प्रतिनिधि
• स्थानीय समाजसेवी  समावेश गर्न सकिनेछ।

मुख्य जिम्मेवारी

• नीतिगत सुझाव दिने।
• कार्यक्रमको गुणस्तर अभिवृद्धिमा सहयोग गर्ने।
• आवश्यक समन्वय तथा सहजीकरण गर्ने।
• बाह्य साझेदारी विस्तारमा सहयोग गर्ने।

६.५ कार्यक्रम संयोजन समिति

यो समिति मूल आयोजक समितिको प्रत्यक्ष निर्देशनमा दैनिक तयारी, समन्वय तथा कार्यान्वयनको जिम्मेवारी बहन गर्ने कार्यकारी समिति हुनेछ।

जिम्मेवारी

• सम्पूर्ण उपसमितिबीच समन्वय गर्ने।
• दैनिक प्रगति समीक्षा गर्ने।
• कार्यतालिका कार्यान्वयन गर्ने।
• आकस्मिक निर्णयको समन्वय गर्ने।

६.६ उपसमितिहरू

कार्यक्रम सञ्चालनलाई प्रभावकारी बनाउन निम्न उपसमितिहरू गठन गरिनेछन्।

(क) आर्थिक व्यवस्थापन उपसमिति

जिम्मेवारी

• बजेट कार्यान्वयन
• आय–व्यय अभिलेख
• बैंकिङ कारोबार
• बिल–भर्पाई व्यवस्थापन
• आर्थिक प्रतिवेदन तयार गर्ने।

(ख) प्राविधिक तथा रुट व्यवस्थापन उपसमिति

जिम्मेवारी

• म्याराथन रुटको अन्तिम निर्धारण
• GPS Mapping
• दूरी प्रमाणीकरण
• मार्ग–मार्किङ
• सम्पदा सूचना बोर्ड व्यवस्थापन।

(ग) सुरक्षा तथा ट्राफिक व्यवस्थापन उपसमिति

जिम्मेवारी

• नेपाल प्रहरीसँग समन्वय
• नगर प्रहरी परिचालन
• भीड व्यवस्थापन
• जोखिमयुक्त स्थानको निगरानी
• आकस्मिक उद्धार समन्वय।

(घ) स्वास्थ्य तथा उद्धार उपसमिति

जिम्मेवारी

• स्वास्थ्यकर्मी परिचालन
• एम्बुलेन्स व्यवस्था
• प्राथमिक उपचार
• हाइड्रेसन व्यवस्थापन
• अस्पतालसँग समन्वय।

(ङ) प्रचार–प्रसार तथा सञ्चार उपसमिति

जिम्मेवारी

• प्रेस विज्ञप्ति
• सामाजिक सञ्जाल
• फोटो तथा भिडियो अभिलेखीकरण
• प्रत्यक्ष प्रसारण (सम्भव भएमा)
• सञ्चारमाध्यम समन्वय।

(च) स्वयंसेवक तथा आतिथ्य व्यवस्थापन उपसमिति

जिम्मेवारी

• स्वयंसेवक छनोट
• अभिमुखीकरण
• अतिथि स्वागत
• दर्ता व्यवस्थापन
• प्रमाणपत्र वितरण।

(छ) वातावरण तथा सम्पदा संरक्षण उपसमिति

जिम्मेवारी

• सम्पदास्थल संरक्षण
• फोहोर व्यवस्थापन
• हरित अभियान
• कार्यक्रमपछिको सरसफाइ।

(ज) अनुगमन तथा मूल्याङ्कन उपसमिति

जिम्मेवारी

• कार्यप्रगति अनुगमन
• समस्या पहिचान
• प्रतिवेदन तयार गर्ने
• कार्यक्रम मूल्याङ्कन।

६.७ समितिहरूबीच समन्वय

सबै समितिहरूले मूल आयोजक समितिको निर्देशन तथा कार्यक्रम संयोजन समितिको समन्वयमा कार्य गर्नेछन्। आवश्यकता अनुसार नियमित बैठक, प्रगति समीक्षा तथा सूचना आदानप्रदान गरिनेछ।

प्रत्येक उपसमितिले आफ्नो कार्यप्रगतिको संक्षिप्त प्रतिवेदन कार्यक्रम संयोजन समितिमा पेश गर्नेछ।

---

६.८ जिम्मेवारी बाँडफाँड (कार्य विभाजन)

समिति	मुख्य जिम्मेवारी
मूल आयोजक समिति	नीति, नेतृत्व, समन्वय तथा निर्णय
सल्लाहकार समिति	नीतिगत तथा प्राविधिक सुझाव
कार्यक्रम संयोजन समिति	दैनिक समन्वय तथा कार्यान्वयन
आर्थिक व्यवस्थापन	बजेट तथा लेखा
प्राविधिक तथा रुट	मार्ग, दूरी, मार्किङ
सुरक्षा	सुरक्षा तथा ट्राफिक
स्वास्थ्य	स्वास्थ्य सेवा तथा उद्धार
प्रचार–प्रसार	सञ्चार तथा मिडिया
स्वयंसेवक	जनशक्ति परिचालन
वातावरण	सम्पदा तथा सरसफाइ
अनुगमन	मूल्याङ्कन तथा प्रतिवेदन

६.९ निष्कर्ष

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ को सफल सञ्चालनका लागि स्पष्ट संस्थागत संरचना, जिम्मेवारीको प्रभावकारी बाँडफाँड तथा समितिहरूबीचको सुदृढ समन्वय अपरिहार्य हुन्छ। प्रस्तावित संरचनाअनुसार कार्यसम्पादन हुँदा कार्यक्रम व्यवस्थित, पारदर्शी, उत्तरदायी तथा प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन भई मुसीकोट नगरपालिकाको गौरवपूर्ण वार्षिक कार्यक्रमका रूपमा विकास हुने विश्वास गरिएको छ।

भाग–७ : कार्यान्वयन तालिका (Implementation Schedule)

७.१ समग्र कार्यान्वयन तालिका (Gantt Chart)

क्र.सं.	कार्य	साउन	भाद्र (१–५)	भाद्र (६–१०)	भाद्र (११)	भाद्र १२	भाद्र १९ सम्म
१	आयोजक समिति र विभिन्न उपसमिति गठन	✔
२	नगरपालिकासँग सम्झौता	✔
३	प्रचार प्रसार तथा निमन्त्रणा	✔	✔	✔
४	प्रायोजन संकलन	✔	✔	✔
५	दर्ता खुला गर्ने	✔	✔	✔
६	रुट निरीक्षण		✔	✔
७	सूचना बोर्ड तथा मार्किङ			✔	✔
८	स्वयंसेवक अभिमुखीकरण			✔	✔
९	संयुक्त ब्रिफिङ				✔
१०	म्याराथन सञ्चालन					✔
११	प्रतिवेदन तथा लेखापरीक्षण						✔

(अन्तिम मितिअनुसार पछि परिमार्जन गर्न सकिनेछ।)

७.२ दैनिक तयारी योजना

कार्यक्रमभन्दा करिब एक महिना अगाडिदेखि दैनिक तयारी क्रमशः अघि बढाइनेछ।

यस अन्तर्गत—

• समिति गठन
• जिम्मेवारी बाँडफाँड
• प्रायोजन संकलन
• प्रचार–प्रसार
• दर्ता व्यवस्थापन
• रुट निरीक्षण
• सुरक्षा समन्वय
• स्वास्थ्य तयारी
• स्वयंसेवक प्रशिक्षण
• अन्तिम रिहर्सल सम्पन्न गरिनेछ।यी कार्यको लागि आयोजक र सहआयोजक संस्थाको बराबर भूमिका रहनेछ ।

७.३ कार्यक्रम दिवसको विस्तृत तालिका

समय	कार्यक्रम
बिहान ८:३०	आयोजक, स्वयंसेवक तथा प्राविधिक टोलीको अन्तिम तयारी
बिहान ९:००	धावकहरूको अन्तिम दर्ता तथा बिब नम्बर प्रमाणीकरण
बिहान ९:३०	स्वास्थ्य परीक्षण तथा वार्मअप
बिहान १०:००	उद्‍घाटन समारोह
बिहान १०:३०	अन्तिम सुरक्षा तथा प्राविधिक ब्रिफिङ
बिहान ११:००	दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ प्रारम्भ
दिउँसोभर	हाइड्रेसन, स्वास्थ्य तथा सुरक्षा व्यवस्थापन
निर्धारित समयपछि	विजेताको प्रमाणीकरण
समापन	पुरस्कार वितरण तथा समापन समारोह

७.४ निष्कर्ष

स्पष्ट कार्यतालिका, समयमै तयारी तथा जिम्मेवारीको प्रभावकारी कार्यान्वयनबाट दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ निर्धारित समयमै व्यवस्थित र सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्न सकिने विश्वास गरिएको छ।

भाग–८ : अनुगमन तथा मूल्याङ्कन (Monitoring & Evaluation)

यो भाग पनि परियोजना प्रस्तावको गुणस्तर निर्धारण गर्ने महत्त्वपूर्ण अध्याय हुनेछ।

यसका उपशीर्षकहरू:

८.१ अनुगमनको उद्देश्य

• कार्यक्रम निर्धारित योजनाअनुसार सञ्चालन भए/नभएको सुनिश्चित गर्ने।
• समस्या पहिचान गरी तत्काल समाधान गर्ने।
• कार्यक्रमको गुणस्तर कायम राख्ने।

---

८.२ सफलता मापनका सूचकहरू (Key Performance Indicators)

सूचक	मापनको आधार
दर्ता भएका धावकको संख्या	दर्ता अभिलेख
दौड पूरा गर्ने धावकको संख्या	फिनिस रेकर्ड
सहभागी जिल्लाको संख्या	दर्ता विवरण
महिला सहभागिता	लैङ्गिक विवरण
दर्शकको सहभागिता	अनुमानित अभिलेख
स्वयंसेवक परिचालन	स्वयंसेवक सूची
सञ्चारमाध्यममा समाचार	प्रकाशित सामग्री
सामाजिक सञ्जाल पहुँच	Reach / Engagement
प्रायोजक सन्तुष्टि	प्रतिक्रिया
सम्पदा प्रवर्द्धनको प्रभाव	कार्यक्रमपछिको समीक्षा

८.३ वित्तीय प्रतिवेदन

• आय–व्यय विवरण
• प्रायोजन विवरण
• नगद तथा जिन्सी सहयोग
• बाँकी रकम
• लेखा परीक्षण

८.४ प्राविधिक प्रतिवेदन

• सहभागी संख्या
• दूरी प्रमाणीकरण
• रुट व्यवस्थापन
• सुरक्षा अवस्था
• स्वास्थ्य सेवा
• चुनौती तथा सिकाइ

८.५ सञ्चार प्रतिवेदन

• समाचार
• फोटो
• भिडियो
• सामाजिक सञ्जाल
• प्रचार–प्रसारको प्रभाव

८.६ कार्यक्रमपछिको समीक्षा बैठक

• सबै समितिको समीक्षा
• सुधारका सुझाव
• आगामी संस्करणका लागि कार्ययोजना

८.७ निष्कर्ष

प्रभावकारी अनुगमन तथा वस्तुगत मूल्याङ्कनले कार्यक्रमको उपलब्धि मापन गर्न, सिकाइहरू अभिलेखीकरण गर्न तथा आगामी संस्करणहरूलाई अझ व्यवस्थित र गुणस्तरीय बनाउन मार्गदर्शन गर्नेछ।

सहभागी दर्ता फाराम

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३

(Participant Registration Form)

---

दर्ता नं.: ………………

बिब नं.: ………………..

दर्ता मिति: ……………….

---

१. व्यक्तिगत विवरण

विवरण	भर्नुपर्ने
पूरा नाम
उमेर
लिङ्ग	□ पुरुष □ महिला □ अन्य
जन्म मिति
नागरिकता नं.
जिल्ला
स्थानीय तह
वडा नं.
मोबाइल नं.
इमेल (भएमा)

---

२. आपतकालीन सम्पर्क

विवरण	भर्नुपर्ने
सम्पर्क व्यक्तिको नाम
नाता
मोबाइल नम्बर

---

३. स्वास्थ्य विवरण

□ रक्त समूह

□ A+

□ A-

□ B+

□ B-

□ O+

□ O-

□ AB+

□ AB-

---

के तपाईंलाई तलका कुनै समस्या छन्?

□ मुटुको रोग

□ उच्च रक्तचाप

□ दम

□ मधुमेह

□ एलर्जी

□ अन्य ………….

---

नियमित औषधि खानुहुन्छ?

□ हो

□ होइन

यदि हो भने उल्लेख गर्नुहोस्

……………………………….

---

४. दौड सम्बन्धी विवरण

पहिले कुनै म्याराथनमा भाग लिनुभएको छ?

□ हो

□ होइन

यदि हो भने

कार्यक्रमको नाम

……………………..

वर्ष

……………………..

---

५. टिसर्ट

□ XS

□ S

□ M

□ L

□ XL

□ XXL

---

६. स्वघोषणा

माथि उल्लेख गरिएका विवरणहरू सत्य हुन्।

म आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था अनुसार स्वेच्छाले प्रतियोगितामा सहभागी भएको घोषणा गर्दछु।

---

सहभागीको हस्ताक्षर

………………..

मिति

………………

---

कार्यालय प्रयोजनका लागि

दर्ता स्वीकृत गर्ने

………………..

हस्ताक्षर

…………….

परिशिष्ट–३

स्वास्थ्य स्वघोषणापत्र (Health Waiver)

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३

सहभागीको विवरण

नाम : …………………………………………….

उमेर : ……………

लिङ्ग : ……………….

ठेगाना : ……………………………………………

मोबाइल नं. : ………………………………….

रक्त समूह : ………………..

स्वास्थ्य विवरण

□ मुटुसम्बन्धी समस्या छैन।

□ उच्च रक्तचाप छैन।

□ दम/श्वासप्रश्वास समस्या छैन।

□ चिकित्सकले दौडमा सहभागी हुन अनुमति दिनुभएको छ।

□ अन्य स्वास्थ्य समस्या (भए उल्लेख गर्ने)

……………………………………………………..

आपतकालीन सम्पर्क

नाम : ……………………………

नाता : ……………………………

मोबाइल नं. : ……………………….

स्वघोषणा

म आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था सामान्य रहेको र आफ्नै जिम्मेवारीमा प्रतियोगितामा सहभागी भएको घोषणा गर्दछु। प्रतियोगिताका नियम पालना गर्ने तथा आकस्मिक स्वास्थ्य समस्या उत्पन्न भए आयोजकबाट उपलब्ध गराइने प्राथमिक उपचार स्वीकार गर्नेछु।

सहभागीको हस्ताक्षर : ___________

मिति : ___________

---

परिशिष्ट–४

Committee Matrix

समिति	संयोजक	सदस्य	सम्पर्क	मुख्य जिम्मेवारी
मूल आयोजक समिति
कार्यक्रम संयोजन
आर्थिक समिति
सुरक्षा समिति
स्वास्थ्य समिति
प्राविधिक समिति
स्वयंसेवक समिति
प्रचार समिति
वातावरण समिति

---

परिशिष्ट–५

Master Schedule

मिति	कार्य	जिम्मेवार व्यक्ति/संस्था	अवस्था
	समिति गठन
	प्रायोजन संकलन
	दर्ता खुला
	रुट निरीक्षण
	स्वयंसेवक प्रशिक्षण
	ब्रिफिङ
	म्याराथन सञ्चालन
	प्रतिवेदन

---

परिशिष्ट–६

प्रेस विज्ञप्ति (नमुना)

प्रेस विज्ञप्ति

मुसीकोट नगरपालिका र राप्ती साहित्य परिषद्, जिल्ला शाखा रुकुम पश्चिमको संयुक्त आयोजनामा दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ २०८३ भाद्र १२ गते आयोजना हुने भएको छ।

यस म्याराथनमार्फत मुसीकोटका धार्मिक, ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक सम्पदाको प्रवर्द्धन, स्वस्थ जीवनशैलीको विकास तथा खेल पर्यटनलाई प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्य राखिएको छ।

(थप विवरण)

सम्पर्क:

---

परिशिष्ट–७

निमन्त्रणापत्र

श्री ………………………………

हार्दिक निमन्त्रणा

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३ को उद्‍घाटन समारोहमा यहाँको गरिमामय उपस्थितिका लागि हार्दिक निमन्त्रणा गर्दछौँ।

मिति :

समय :

स्थान :

आयोजक

---

परिशिष्ट–८

प्रमाणपत्र

सहभागिता प्रमाणपत्र

Certificate of Participation

यो प्रमाणित गरिन्छ कि

श्री/श्रीमती ………………………………..

ले

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३

मा सफलतापूर्वक सहभागिता जनाउनुभएकोमा यो प्रमाणपत्र प्रदान गरिएको छ।

मिति

नगर प्रमुख

संयोजक

---

परिशिष्ट–९

ब्यानर

दोस्रो मुसीकोट हेरिटेज म्याराथन–२०८३

“दौडौँ सम्पदासँग, जोडिऔँ मुसीकोटसँग”

आयोजक

मुसीकोट नगरपालिका

सहआयोजक

राप्ती साहित्य परिषद्

---

परिशिष्ट–१०

कार्यक्रम तालिका (MC Script)

• अतिथिहरूलाई स्वागत
• राष्ट्रिय गान
• स्वागत मन्तव्य
• कार्यक्रमको उद्देश्य
• धावक परिचय
• म्याराथन शुभारम्भ
• पुरस्कार वितरण
• समापन

---

परिशिष्ट–११

स्वयंसेवक पुस्तिका

स्वयंसेवकको जिम्मेवारी

• समयमै उपस्थित हुने।
• धावकलाई सही दिशा देखाउने।
• पानी वितरण गर्ने।
• समस्या परे समन्वय गर्ने।
• सम्पदास्थल सफा राख्ने।

Emergency Contact

१.

२.

३.

---

परिशिष्ट–१२

धावक मार्गदर्शिका

• कार्यक्रम परिचय
• म्याराथन रुट
• समय तालिका
• नियम
• हाइड्रेसन स्टेशन
• स्वास्थ्य सुझाव
• सम्पर्क नम्बर

---

परिशिष्ट–१३

Sponsorship Proposal

श्रेणी	सहयोग रकम	सुविधा
Title Sponsor
Gold Sponsor
Silver Sponsor
Bronze Sponsor
Supporter

---

परिशिष्ट–१४

कार्यक्रमपछिको प्रतिवेदन

१. कार्यक्रमको परिचय

२. सहभागी संख्या

३. पुरस्कार विवरण

४. आय–व्यय विवरण

५. सञ्चार तथा प्रचार

६. चुनौती

७. सिकाइ

८. सुझाव

९. निष्कर्ष

प्रस्ताव तयार भएपछि प्रिन्टको लागि कोलेनिकाका लेखापाल एक्कबहादुर केसीलाई फोन गरेँ । एक्क र कविन्द्र सुर्खेत गएका रहेछन् । एक्कले मेरै कोठाको कम्प्युटरबाट प्रिन्ट गर्नुहोला भने । म यही विश्वासको साथ परीक्षितको बाइकमा कोलेनिका पुगेँ । सुधा केसी गणेश रेग्मी र भीमा खडकासँग भेट भयो । प्रस्तावको प्रयोजन बताएर १ घण्टा बस्छु भने काम बताएपछि मज्जाले बसेर काम गर्नुहोस् भनेर सुधाले भनिन् । एकछिन पछि बाहिर काम पर्‍यो भनेर निस्किइन् । प्रिन्टको लागि सुधाको कम्प्युटर खोल्न खोज्दा बत्तीको लाइन थिएन । भीमालाई लाइन जोड्न भनेँ उनले निकै प्रयास गरिन् तर कुन लाइन अन गरे कम्प्युटर खुल्छ केही भेउ पाइनन् । एक्क सरको कोठा खोलिदिन भनेँ । उनी अनकनाइन् । गणेशलाई भनेँ उनी प्यान लिने सेवाग्राहीबाट घेरिएका थिए । सेवाग्राहीको काम छोडेर मेरो काम गरिदेऊ भन्न पनि नैतिकताले दिएन ।

काम केही घटेपछि सेवाग्राहीलाई धेरै समय लाग्दैन भनी अनुरोध गरेँ ।  गणेशलाई प्रिन्टरले मेरो काम गरिरहन्छ सेवाग्राहीको काम तपाईँ गर्नुहोस् भनेर अनुरोध गरेँ । गणेशले स्वीकार गरे । मेरो काम हुनेबित्तिकै बाहिर निस्किएर राप्ती साहित्य परिषद्का सचिव ओम खत्रीलाई प्रस्ताव तयार भएकोले नगरपालिकालाई बुझाउन जाऊँ भनेँ । उनले फुर्सद छैन भने ।

म एक्लै नगरपालिका पुगेँ । तर नगरपालिकामा कार्यपालिका बैठक चलिरहेको रहेछ । प्रस्ताव मेयरको टेबुलमा छोड्न खोज्दा मेयर साबलाई नै भन्नुपर्छ भनेर कर्मचारीले मानेनन् ।  मेयरका निजी सहायक सूर्य प्रकाश शर्मालाई भन्दा उनले पनि एकैछिनमा कार्यपालिका मिटिङ सकिन्छ भनेर प्रस्ताव बुझ्न मानेनन् । १ घण्टा पर्खिँदा पनि मिटिङ सकिएन । कुन बेला सकिन्छ भन्ने पनि ठेगान भएन । घरमा जरुरी काम थियो । आल्मुनियमको ढोका बनाउन दिएको थिएँ । त्यो जडान गर्न लगाउनुथियो । आज मर्मतको बाँकी काम सकिने भएकोले कामदारलाई बिदा गर्नुथियो । परीक्षित पनि घरमा पुर्‍याइदिन्छु भनेर बाइक लिएर नगरपालिका आएकोले मयरलाई पर्खिरहन सम्भव भएन ।

अतः नगरपालिकाकै लेखापाल केदार केसीलाई प्रस्ताव बुझिदिन अनुरोध गरेँ । उनले सहर्ष स्वीकार गरे । मिटिङ सकिनेबित्तिकै मेयरलाई प्रस्ताव हात पारिदिने शर्तमा प्रस्ताव केदारलाई नै छोडेर आल्मुनियमको पल्ला लिई परीक्षितले मलाई सोलाबाङ छाडिदियो ।

एकछिनपछि केदारलाई प्रस्ताव बारेमा फोनबाट सोध्दा मेयर मिटिङ सकिनेबित्तिकै बाहिर बाहिरै चौरजहारी गएकोले आज बुझाउन नसकिएको र भोलि मात्र बुझाउने बताए ।

बेलुका कामदारलाई बिदा दिइयो ।

२०८३ साउन २२ गते  शुक्रवार

सोलाबाङ रुकुम

बिहान उठेर हिजो कामदारहरूले बनाएका ब्लकहरूको व्यवस्थापन गरियो । गिट्टी र बालुवाको थुप्रोलाई ब्लककै बान्नो बनाएर छेकियो । पाथीफूल र बैजनी फूल हलक्कै बढेर आँगनमा ढलेका थिए । तिनीहरूलाई पनि उठाएर बाँकी रहेका ब्लकको बान्नो बनाएरै छेकियो । आजसम्म मर्मतको काम गर्दा आँगन तथा करेसाहरूमा थुप्रिएको धुलो काठ र ढुङ्गाका टुक्राहरू हटाई सरसफाइको काम पनि गरियो ।

लेखापाल केदारलाई म्याराथनको प्रस्तावको बारेमा सोधपुछ गर्दा मेयरसाबलाई बुझाइसकेको र थप स्वीकृतिको लागि भोलि कार्यपालिका मिटिङमा राख्ने कुरा भएको जानकारी गराउनुभयो । यसले आशाको सञ्चार गरायो । करिब १ अरबको बजेट सञ्चालन गर्ने नगरपालिकाले यो कार्यक्रम आफ्नै लागि भएको ठानेमा एक दुई लाखको समस्या नहुनपर्ने हो ।

दिउँसो असार २० गते नै पदयात्रा सम्पन्न गरेको निपाने लेकको बारेमा एउटा संस्मरणात्मक नियात्रा तयार गरेर फरकधार अनलाइन पत्रिकाका सम्पादक सन्तोष आचार्यलाई प्रकाशनको लागि पठाइदिएँ ।

बेलुका केपीएनका छोरा विपुल न्यौपानेले सम्पादनको कामको लागि जसरी पनि काठमाडौँमा आइदिन अनुरोध गर्नुभयो । कमल ढकालसँग कुरा गर्नुहोस् भन्दा उहाँले सुरुदेखि तपाईँले नै हेरिदिनुभएकोले अरूलाई बुझाउन गाह्रो हुने बताउनुभयो । मलाई अझै दश पन्ध्र दिन लाग्ने बताएँ । उहाँले मौखिक केही भन्नुभएन तर मेरो कारणले उहाँलाई समस्या परेको बुझी मन खिन्न भयो ।

देवकुमारीलाई पेन्सन खाताको नवीकरण गर्नुपर्ने सम्पत्ति विवरण निजामती किताबखानामा बुझाउनुपर्ने भएकोले छिट्टै काठमाडौँ जानुपर्ने बताएँ । उनले मकै भाँच्ने बेला भएको र परीक्षितको पनि क्वाटर व्यवस्थापन भइनसकेकोले अलि पछि जाउँला भनिन् । तिमी यतै बस र परीक्षितलाई खाना पकाइदिने र मकै भाँच्ने लगायतका कामहरू गर भन्दा पनि उनी राजी भइनन् ।

२०८३ साउन २३ गते  शनिवार

सोलाबाङ रुकुम

आज मनलाल सर बिहानै आउने कुरा थियो । नगरपालिकामा पेस गरिएको म्याराथनको प्रस्तावको विषयमा राप्ती साहित्य परिषद् जिल्ला शाखा रुकुम पश्चिमको बैठक बसालेर छलफल गर्ने भन्ने कुरा थियो । म त्यसैको लागि बिहानैदेखि तयार भएर उहाँलाई पर्खिएर बसेँ । त उहाँ १० बजेसम्म पनि अब आउँदै छु सिम्रुतु आइपुगेपछि फोन गर्छु भन्नुभयो ।

११ बजेतिर उहाँ सिम्रुतु आइपुगेको भनेर खबर गरेकोले फोन नलाग्न सक्छ भनेर बजारमा गएर उहाँलाई पर्खिएँ । पर्खिँदै गर्दा बजारमा रहेको उधारो खाताहरूको बारेमा पनि जाँचबुझ गरेँ । केवल केसीको पसलमा ग्यास आएको रहेछ । ग्यास राखिदिन अनुरोध गरेँ । उहाँले उधारोको जोडजम्मा गर्नुभएको रहेनछ भोलि गर्छु भन्नुभयो । त्यताबाट नरेशकुमारी ओलीको बिजुली पसलमा पुगेर मनलाललाई पर्खिएँ । पर्खँदा आतुरी बढेकोले पसल फेरी फेरी कुरिरहेँ । जति पटक फोन लगाउँदा पनि सिम्रुतुमै छु गाडी पाएको छैन भनिरहनुभयो । पर्खिरहँदा आत्तिएकोले खलङ्गाको काम पनि सक्छु भनेर अटो चढेर खलङ्गातिर लागेँ ।

बिहान नगरपालिकामा कार्यपालिका बैठक बस्ने र म्याराथनको प्रस्ताव उपर पनि छलफल हुने कुरा थियो । के निर्णय भयो होला भन्ने पनि चासो थियो तसर्थ मेयरलाई फोन लगाएँ उठेन । वडाअध्यक्षहरू धिरन सिर्पाली धनबहादुर खडका समिरजङ्ग मल्ल सबैलाई फोन गरेँ कसैले पनि फोन उठाएनन् ।

बल्लतल्ल सूर्यप्रकाश शर्माले फोन उठाए । उनले पहिले मेयरसाबले वचन दिएको १ लाख रुपैयाँ नै स्वीकृति भएको जानकारी गराए । म निराश भएँ । एकातिर आफैले काम गर्नुछ साथ सहयोग दिने कोही छैन । बजेट पनि पर्याप्त नभए आफ्नै खल्तीबाट हालेर मात्र त कहाँ म्याराथन सम्भव हुन्छ र ?

अटोलाई २०० भाडा तिरेर खलङ्गा उक्लिएको बित्थै भयो भनी पछुतो लाग्यो । रविन्द्रकुमार विष्टको अर्गानिक पसलमा केही अत्यावश्यक खाद्य सामानहरू किनेर सेरीगाउँतिर झरेँ । बाटोमा नगरपालिकाका लेखा अधिकृत नरेन्द्र विष्ट भेटिए । उनले प्रस्तावमाथि छलफल भएको र त्यसमा वडाले पनि लगानी गर्ने कुरा भएको छ भनेपछि फेरि आशाको सञ्चार भयो ।  मेयरलाई पुनः फोन गरेँ । उठाएनन् ।

सेरिगाउँ मनलालको घरमा पुग्दा अझै आइपुग्नभएको रहेनछ । झोलाहरू मनलालकै घरमा छोडेर नवनिर्माणाधीन राप्ती साहित्य परिषद्को भवनमा गएर हेरफेर गरेँ र त्यतै पर्खिएँ । रित्तो चिसो घरमा पनि कति पर्खिरहन सम्भव थियो र त्यहाँबाट ओर्लिएर फेरि मनलालको घरतिर लागेँ । उहाँ अझै आइपुग्नुभएको थिएन । मनलालकै घर छेउमा रहेको लेखापाल रिमाको घरमा गएर बसेँ र पानी पिएँ ।

एकछिन पछि मनलालका बाबुछोरी आइपुगे । मनलालले ल्यापटपमा नेटले नटिप्ने समस्या यथावत भएकोले बनाइदिन आग्रह गर्नुभयो । मैले च्याटजिपिटीलाई सोधेर प्रयास गरिरहेँ । बत्ती आउने जाने गरिरहेकोले च्याटजिपिटीले भनेका प्रक्रियाहरू पनि पूरा गर्न सकिएन ।

बेलुका सोलाबाङ झर्ने गाडी नपाइनेभएकोले आलुको नास्ता खाई मनलाल सरको कटहरको कोसेली बोकेर चाँपाँसम्म हिँड्दै जान्छु भनी बाटा लागेँ । बर्खामा ढलान गरेको पुरानो बाटो निकै चिप्लो रहेछ । पानेखोला भने पहिलेकै जस्तै उर्लिरहेको थियो । पुराना स्मृतिहरूमा हराउँदै चाँपा पुगेँ । कुनै गाडीहरू फेला परेनन् । दुबै हातमा सामान भएकोले पहिल्यैदेखि दुखिरहेका हातहरू झनै दुख्न थाले । बोरागाउँ पुगेर भुत नाच्ने थलोसम्म पुग्दा पनि कुनै गाडी आएनन् । हात फत्रक्क गलिसकेका थिए । अतः बाइक लिएर आइज भनेर परीक्षितलाई बोलाएँ । दाउरीकाट्ने भन्दा माथि परीक्षित आइपुग्यो । दुबै बाबुछोरा घरमा आइपुग्दा देवकुमारी थिइनन् । उनी दिउँसो घट्ट पिस्न गइछन् ।

आँगनपट्टिका हजारी र फूलका बेर्नाहरू सबै काटेर सोत्तर बनाइएको रहेछ । मैले यसो किन गरेको भनी परीक्षितलाई सोधेँ । दिउँसो साप आएर बाथरुमको छानामा चढेको रहेछ । बल्लतल्ल धपायौँ । साप आउँछन् भनेर देवी अन्टीले काट्नुभएको हो भन्यो परीक्षितले ।

मलाई सापको डर भन्दा बढी बल्लतल्ल हुर्काएका फूलहरूको बेर्नाको माया थियो । ती बेर्नाहरूलाई ओल्टाइपल्टाइ गरी सुम्सुम्याइरहेँ । देवकुमारी आएपछि यी बेर्ना फेरि पलाउँछन् । चिन्ता नगर्नुहोस् भनेर सम्झाएपछि मैले त्यही कुरा भनेर आफ्नो मनलाई सम्झाउने कोसिस गरेँ ।

मुसीकोट म्याराथन सञ्चालन गर्ने झिनो आशा अझै बाँकी रहेकोले मेयर महेन्द्र केसीलाई फोन लाएँ । फोन बारम्बार काटिइरह्यो ।

२०८३ साउन २४ गते  आइतवार

सोलाबाङ रुकुम

बिहान फोन गरेर मुसीकोट नगर उपप्रमुख विमल कुमार पुनले मुसीकोट हेरिटेज म्याराथनको निम्ति रु १ लाख स्वीकृत भएको जानकारी दिनुभएको । प्रस्तावमा रकमको कुरा मात्र उल्लेख नभई म्याराथनको सम्पूर्ण प्रशासनिक कामहरूको निम्ति कर्मचारीहरू पनि खटाइदिनुपर्ने र प्रशासनिक तथा व्यवस्थापन कार्यको निम्ति मुसीकोट नगरपालिकामा नै म्याराथन सम्पन्न नभएसम्मको लागि अस्थायी कार्यालय स्थापना गर्ने माग पनि गरिएको थियो । तर मुसीकोट नगरप्रमुखले यी कुराहरूमा स्पष्ट हुन खोज्दा फोन नउठाउने र बारम्बार फोन जाँदा पनि काटिरहनुभएकोले व्यवस्थापनको काममा अलमल भई यस वर्ष म्याराथन प्रतियोगिता सञ्चालन नगर्ने निर्णयमा पुगिएको ।

दिउँसो शान्तवीर भिनाजुका छोरा वीरबहादुरले आफ्नी श्रीमतीलाई काम गरेको पैसा माग्न पठाएका । दलिनको सानो कोठामा कलर लगाउने काम ४ बजेदेखि सुरु गरेर राति ९ बजे सम्पन्न । बेलुका सोलाबाङका इलेक्ट्रिसियन केशव खड्का मगरले बाहिर ५० वाटको बत्ती हालिदिएका ।

२०८३ साउन २५ गते  सोमवार

सोलाबाङ रुकुम

आठबीसकोट नगरपालिकाका लेअ ईश्वर खडकाबाट सम्पर्क नम्बर मागी आठबीसकोट वडा नं ५ का वडाअध्यक्ष घनश्याम भण्डारी र वडा नं ४ वडा अध्यक्ष नरसिँह विष्ट तथा गोतामकोटका शिक्षक आशाराम खत्रीबाट चित्रिपाटनका नौधारीको नामाकरणको सम्बन्धमा जानकारीहरू सङ्कलन गरेर नौरङ्गी गोतामकोटका नौधारी झरना शीर्षकको यात्रा संस्मरण तयार गरी अनलाइन खबरमा प्रकाशित गरिदिनको लागि कमल ढकाललाई फोटो तथा लेख पठाइदिएको ।

राजेश्वर कार्की सरसँग हालचाल सोधखबर । देवकुमारी र होम सम्धिनी पूजाको टपरीहरूको निम्ति सालको पात ल्याउन बेलुकातिर कल्लेको सालघारी प्रस्थान ।

२०८३ साउन २६ गते मङ्गलवार

सोलाबाङ रुकुम

पूजाको लागि टपरी लगाउने काम सुरु । गाउँघरबाट बोलाइएका जति सबै आफन्तजनहरू दिउँसो टपरी गाँस्न आएका । टपरी गाँस्नेलाई बिस्कुट तथा आँप वितरण ।

२०८३ साउन २७ गते  बुधवार

सोलाबाङ रुकुम

पूजाका सामग्रीहरू ल्याउन परीक्षितसँग देवकुमारी गएको र म गाडी चढेर । गिरिप्रसाद बुढा र मेरो नाउँमा रहेको योगमाया लोक साहित्य अक्षय कोषको रकम मुद्दती खातामा राख्नको लागि गिरिप्रसाद बुढालाई बारम्बार फोन गर्दा पनि फोन नउठाएकोले काम अधुरो । पूजाका सामग्रीहरू झक्कु सुवेदीका छोरासँग किनमेल । शास्त्री कुमार दाहाल पनि पसलमा भेट । कुमार दाहालसमेतको सिफारिसमा चाहिने जति सबै सामानहरू किनमेल ।  भरत चन्दकहाँबाट फलफूल र देवकुमारीले चप्पल र कुर्ता । बैँकमा रु ५० का खुद्रा पैँसाहरू नपाइएकोल डिग्रे साईकुमारी सहकारी संस्थाबाट रु ५ हजारका खुद्रा बनाई १ बजेतिर सोलाबाङ फिर्ता भएको । सूर्य ग्रहण । धिरन सिर्पालीलाई पूजाको लागि १५ लिटर दुध राखिदिन अनुरोध गरेको ।

२०८३ साउन २८ गते  विहीवार

सोलाबाङ रुकुम

बिहान निम्ता भन्दै स्याँलाघर मामा कान्छा मामा कान्छामामाका छोराहरू प्रकाश र वसन्त ठुली माइजू ठुल्दाइभाउजू गोपाल र भान्जी भगवती भान्जीलाई निम्ता गरेको । दिउँसो सोलाबाङ बजारबाट पूजाको लागि खाद्यान्न तरकारी तथा अन्य कुराहरू सङ्कलन । खिमबहादुरको पसलमा कार्पेट ल्याउन जाँदा प्रति मिटर ३२५ रुपैयाँ भनेकोले केवल केसीको पसलबाट रु २५० प्रति मिटर ल्याएको । परीक्षीतको कोठामा लगाउँदा नपुगेकोले पुनः बजार गई ल्याएको । बेलुका भरत ओलीका बुहारीहरू हरिबहादुर मामा ढिगतिर खडका परिवार तथा सम्धीलाई निम्ता भन्ने काम । ५ बजेतिरबाट घनघोर वर्षा सुरु । बेलुका एक्कबहादुर केसी र कविन्द्र पुन त्रिवेणीबाट सोलाबाङ आएको बताएका । उहाँहरूले मलाई भेट्न चाहेका तर पूजाको तयारीको व्यस्तताले भेट हुन नसकेको ।

२०८३ साउन २९ गते  शुक्रवार

सोलाबाङ रुकुम

हिजो बेलुकादेखि नै घनघोर वर्षा । ९ बजेदेखि रुद्री पूजा सुरु भयो । पण्डित श्यामप्रसाद शर्मा र कृष्णप्रसाद शर्माका जेठा छोरा आए । देवकुमारी परीक्षित र म तीनैजना व्रत बसेर विधिपूर्वक रुद्री पूजा गर्‍यौँ । बिहानैदेखि रोटी खिर हलुवा र अचार बनाउने महिलाहरूको भिडभाड थियो । दिउँसो निमन्त्रित व्यक्तिहरू प्रायजसो आए । प्रसाद बाँड्नेहरूले पनि सहयोग गरे । पूजा सकिएपछि महिलाहरूको नाचगान चल्यो । दिउँसो ३ बजेतिर मात्र पूजा सकिएकोले प्रसाद खाँदा पेट भरिइसकेको थियो । बेलुका खाना पकाउनुपरेन ।

२०८३ साउन ३० गते  शनिवार

सोलाबाङ रुकुम

देवकुमारीले आज पनि साढे ३ बजे नै ब्युँताइन् । हाम्रो त्रिवेणीको ६ कक्षाको पुस्तकको एकाइ ३ र ४ का पाठहरूको पुनरावलोकनको काम गरियो । मनलाल सरलाई बिहान ५ बजे फोन गरेर पुस्तकको सम्बन्धमा केही छलफल गरियो । बिहानभरि पूजाका सामानहरूको व्यवस्थापन गरियो । घर तथा आँगनको सरसफाइ गरियो । केही छिन विश्रामको बेला ल्यापटप खोल्दा स्क्रिन झिरझिर भइरहेको पाइयो । परीक्षितलाई सोध्दा ल्यापटपको डिस्प्ले फेरि गएको बतायो । गत माघ महिनामा मात्र ९००० तिरेर काठमाडौँमा स्क्रिन फेर्न लगाएको थिएँ । यताउता जाँदा र घरमा बस्दा ल्यापटप नभई नहुने । पाठ्यपुस्तक परिमार्जनको कामको मुख्य आधार नै ल्यापटप थियो । अहिलेसम्म मुस्किलले अक्षर हेरेर दैनिकी टाइप गर्ने काम गरिरहेको छु । यही पनि हरायो भने त मलाई हातै भाँचिएको जस्तो हुनेछ ।

 देवकुमारी बिहानदेखि जुठाभाँडा माझ्ने र कपडा धुनेमा ठिक्क भयो । हिजोसम्म हरिया देखिएका मकैहरू आज पोख खैरा देखिएको र निरन्तर वर्षाद्ले कुहाइदेला भनेर पोख सुक्न थालेका जति मकै भाँच्ने काम सुरु गरियो । धन दिदीले २ खेप मकै सारिदिनुभयो । हावाहुरीले गर्दा आधा बारी मकै ढालिदिएकोले ढलेका मकैमा लागेका कोसाहरू पनि मुसाले ध्वस्त पारिसकेको रहेछ । सबै मकै सुकिसकेका पनि छैनन् । यो काम सक्नेबित्तिकै जग्गामा तोरी छर्ने काम सकेर काठमाडौँ जानुपर्नेछ ।

बेलुका ठुल्दाइले खाना खान बोलाउनुभएकोले कइनपानीतिर लाग्यौँ । अस्ति पूजाको निम्ताको क्रममा कान्छामामा चेलाराम खडकाको घरमा गएको थिएँ । कान्छामामा बिरामी हुनुहुँदो रहेछ । मलाई पेटमा छाम्न लगाउनुभयो । पेटमा बाहिरबाटै छाम्दा डल्लाहरू फेला परे । नेपालगन्जसम्म पुगेर जचाएर आउनुभएछ । भिसेरा जचाउन इन्डिया पठाएको छ रे । जाँचको रिपोर्ट आएपछि रोग पत्ता लाग्ला । अस्तिको भेटको क्रममा नाति परीक्षितलाई जसरी पनि जाँच्न पठाइदिनुहोला भन्नुभएको थियो ।

आज बिदाको दिन पनि परेकोले ठुल्दाइको घरमा जाने क्रममा कान्छामामाको घरमा पनि पुगेर मामालाई हेर्ने योजना बन्यो । तसर्थ परीक्षित देवकुमारी र म तीनैजना कान्छामामाको घरमा गयौँ । सुई लगाएकोले दुखाइ केही कम भएको रहेछ । माइजूलाई खाना पकाउन सघाउँदै हुनुहुन्थ्यो । परीक्षितले मामालाई दिएका औषधिहरू हेर्‍यो । बिरामीको इतिहासको बारे बुझ्यो । नेपालगन्ज अस्पत्तालका रिपोर्टहरू हेर्न खोज्दा मामाले यता ल्याउनुभएको रहेनछ । रिपोर्ट हेरेपछि केही भन्न सक्ने बतायो ।

मामाको घरबाट फर्किएपछि परीक्षितले भन्यो क्यान्सरको लक्षण देखिन्छ । यो सुनेर मलाई सारै दुःख लाग्यो । मावली परिवारमा आमाका भाइबैनामध्ये अब कान्छामामा मात्र बाँकी हुनुहुन्छ । उहाँको सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गरेँ ।

मावली परिवारमा भने अगाडिका मान्छेहरू ठुली माइजू र कान्छी माइजू पनि हुनुहुन्छ ।

बाटोमा ठुलीमाइजूको घर पर्ने भएकोले उहाँलाई पनि भेट्यौँ । रात पर्न थालेकोले त्यहाँ धेरै बेर नअलमलिएर माइजूसँग बिदा माग्दै ठुल्दाइको घरमा पुग्यौँ । दाल तरकारी पाकिसकेको रहेछ । भात खाने कि रोटी भनेर सोधेपछि परीक्षित र मैले भात नै खाने इच्छा व्यक्त गर्‍यौँ ।

खाना पर्खिरहेको बखत देवकुमारी र परीक्षितले दाजुभाउजूसँग कुरा गरे । मलाई भने भिडियो कल आएकोले पहिले राप्ती साहित्य परिषद्का कमलमणि देवकोटा सरसँग कुरा गरेँ । उहाँ राप्ती साहित्य परिषद्ले एक प्रतिष्ठित पुरस्कार पाएकोले बुझ्नको लागि काठमाडौँ पुग्नुभएको रहेछ । काठमाडौँमै भए आउनुहोला भनेर मलाई निम्ता गर्न फोन गर्नुभएको रहेछ । मैले रुकुममै भएको बताएँ ।

त्यसपछि पूर्वचेला आनन्द पुनको पनि भिडियो कल रिसिभ गरेँ । उनले खास गरी राजनीतिकै कुरा गरे । उनी आगामी स्थानीय चुनावमा त्रिवेणी गाउँपालिकाबाट गाउँपालिका अध्यक्षमा उठ्ने योजना बनाएको फेरि सुनाए । अहिले रुकुमका नेताहरू विमला केसी र गोविन्द रोकासँग भेटघाट गरेको र सकारात्मक कुरा आएको बताए । अन्य सम्भावित उम्मेदवारहरूभन्दा सिनियर हुनुपर्ने अवस्था रहेकोले बाग्मती प्रदेशको पार्टीबाट जिम्मेवारी लिने र यसले आफू सिनियर हुने अवस्था रहेको सुनाए ।

आनन्दले टिकट पाउने सम्भावना के छ भनी त्रिवेणीका साथीभाइहरूलाई सोध्दा भने आनन्दभन्दा अगाडि धेरै नेताहरू भएकोले उनले टिकट पाउने सम्भावना निकै न्यून रहेको बताइरहेका छन् ।

अस्ति पूजाको दिनमा छिमेकी दलाखेते कान्छाकी माइली श्रीमती र छोरी जोतिकी पनि आएका थिए । टीका लगाइदिने क्रममा जोतिकीले तपाईँका दाइ र भाइले मलाई फुपू भनेर हातमा ढोक गर्छन् तर तपाईँ मात्र मलाई बहिनी भनेर ढोक गर्न लगाउनुहुन्छ भनेर गुनासो पोखिन् । छिमेकी दलाखेते परिवारका सबै सदस्यहरू यही नाताको विषयलाई लिएर हामीदेखि रुष्ट छन् र पाइपको पानी समेत अवरोध गरिरहन्छन् । मैले उनीहरूबाट ढोक खाने इच्छाले उनीहरूलाई ढोक नगरेको पनि होइन । आफूभन्दा उमेरले ठुलाहरूलाई भेटिनेबित्तिकै ढोक गरिरहेकै छु । तर उमेरले सानाहरूलाई ढोक गर्ने गरेको छैन ।

मेरो आफ्नै मामाको छोरा जनार्दन भाइसँग जोतिकीको बिहे भएकोले उनी नजिककी भाइबुहारी हुन् । दलाखेते कान्छाका दाइभाइसँग मेरी साख्खै सानीआमाको बिहे भएकोले उनी पनि काका पर्ने हुन् ।

पहिलेदेखिको चलनले ओलीको हाड नाता भन्दै हाम्रा बाहरूलाई दलाखेते कान्छालाई बाजे भन्न लगाइएको थियो । अहिले विभिन्न नयाँ साइनोहरू गाँसिँदा पनि बुझ्दै नबुझी ओलीको हाड नाता देखाउँदै आफै ठुला कल्लिनेहरू बढ्दै गएका छन् ।

हाड नाता भनेको परिवारभित्र अर्थात् सन्तानभित्रको भन्ने अर्थ दिन्छ । ओलीहरूको एउटै गोत्र हुने मानिन्छ तर नेपालमा झापातिरका ओलीहरुले उपमन्यु गोत्रका भएको दाबी गर्दछन् । चितवन पाल्पातिरका ओलीहरूले कश्यप गोत्रका मान्दछन् । तर उनीहरूले आफ्नो उत्पत्ति स्थल सल्यान वा रुकुमतिरै भएको स्वीकार गर्दछन् । पश्चिमका ओलीहरूले ओली नलेखी वली लेख्छन् र कासिल्ला गोत्रका भएको दाबी गर्छन् । धर्मग्रन्थहरूमा कासिल्ला गोत्र कतै उल्लेख भएको पाइँदैन ।

हाल थाइलैण्डका राजदूत धनबहादुर वलीले आदि पुरुष चित्रलेखि शीर्षकको पुस्तक लेखी पश्चिमतिरका वलीहरूको गोत्र कासिल्ला नै भएको दावी गर्दछन् ।

गोत्र जे भए पनि आफू ओली वंशको कतिऔँ सन्तान हौँ भन्ने निश्चय गर्न सकिएमा त्यस क्रमले पनि ओली परिवारभित्रकै अघिल्लो पुस्ता र पछिल्लो पुस्ता निश्चित भई को अगाडिका र को पछाडिका वंशका हुन् भनी नाता निर्क्यौल हुन पुग्छ । भर्खरै छुट्टिएका परिवारहरूबाट त अझ नाता पत्ता लगाउन समस्या नै हुँदैन । जस्तो कइनपानी ओली परिवार छिवाङी ओलीहरूबाट छुट्टिएर आएका हुन् । अतः चौताराका ज्ञानबहादुर ओलीहरू हाडनाता भित्रकै हुन् । सोलाबाङमा बाग्दुले ओलीहरू आठबीसकोटको बाग्दुलाबाट आएका हुन् । हिमाल ओलीहरू सल्यानको हिमबाट आएका हुन् । दलाखेते ओलीहरू अर्कै ठाउँबाट आएको बुझिन्छ । यस हिसाबले ती ओलीहरूको कइनपानी ओली परिवारसँग हाडनाता र कुनै नजिकको हाँगो होइन ।

अध्ययन अनुसन्धानको कमीले ती परिवारहरू ओली वंशका कतिऔँ सन्तान हुन् भन्ने कुनै आधार छैन । पहिले बाहिरबाट बसाइसराइ गरेर आएकाहरुलाई स्वागत सम्मान गरी अगाडिको नाता कायम गरी बाजे भनियो । कुनै अर्को नाता नहुँदा कायम गरिएको नाता थियो त्यो । अब एउटै समाजमा बसिसकेपछि विभिन्न नाताहरू जोडिँदै जानु स्वाभाविक नै हो ।

एउटै गोत्रका भएको कारणले ओलीहरू बिच छोरीबेटी चल्दैनन् भन्ने सर्वसम्मत धारणा छ । यसले ओली-ओलीहरू दाइ/भाइ, काका/भतिजा, बाजे/नाति मात्र हुनसक्छन्, इष्ट-माइती कदापि हुन सक्दैनन् । को काका र को भतिजा भन्ने कुरा कि त वंश वृक्ष नै आवश्यक छ कि सन्तानको कुन हाँगो हो भनी पत्ता लाग्नुपर्‍यो ।

वंश वृक्ष र सन्तानको हाँगा नै जानकारी नभएको अवस्थामा एउटै समाजमा बसेका ओलीहरूले उमेरले  आफूभन्दा पाकोलाई दाइ, काका, बाजे भन्न सकियो । तर उनीहरूका सन्तानलाई राजाका छोरा राजा नै हुनुपर्छ भने जस्तो गरी बाजेका छोरालाई काका नै भन्नुपर्छ भन्ने बाध्यता हुँदैन । किनकि पहिले उमेर वा सम्मानको हिसाबले कायम गरेको नाताकै आधारमा उनका सन्तानसँग पनि ठुलो नाता कायम हुनुपर्छ भन्ने हास्यास्पद र वाहियात तर्क हो ।

अर्को कुरा यतातिर प्रायजसो ओली र खडका परिवारबिचमै बिहेबारी चल्दछ । कतिले त आफ्ना साख्खै मामाकी छोरी पनि चलाइरहेका छन् । एकापसमा चलाइएका छोरीबैनीहरूसँगको नाता जताबाट नजिक पर्छ त्यतैबाट लगाइँदै आएको छ र हुनुपर्ने पनि त्यही नै हो । तर ओलीकी छोरी भएकै नाताले टाढा टाढाका ओलीका छोरीबहिनी आफ्नो गाउँमा नजिकैको साइनो पर्नेसँग बिहे हुँदा पनि हामी त ओलीका छोरी हौँ भन्दै साख्खे कल्लिने हिसाबले अझ टाढाको साइनो लगाउन खोज्छन् । त्यो पनि वाहियात हो । सन्तानभित्रकै पर्दा र वंश वृक्ष स्पष्ट हुँदा भने उनीहरूको कुरा पनि स्वीकार गर्न सकियो ।

म ओलीकै सन्तान हुँ । मैले बिहे गरेकी देवकुमारीकी आमा पनि ओलीकी छोरी नै हुन् । देवकुमारीकी आमा मेरी स्वतः सासूआमा पर्नुभयो र देवकुमारीका मावलीहरू मेरा मावली काकाहरू पर्ने भए । यस अवस्थामा हाड नाता भनेर अर्को साइनो फाँट्न आवश्यक नै छैन । हाडनाताभित्रकी भए पनि स्वास्नीकी आमालाई सासूआमा नभनी अर्को के भन्ने ? यसरी ओलीकी छोरीलाई सासूआमा भन्नुपर्ने हो भने अरू साइनाहरूको परिमार्जन पनि आवश्यक छ ।

हरेक कुरा तर्क र प्रमाणले सिद्ध हुनुपर्छ अनुमानले होइन ।

तसर्थ कइनपानी ओली परिवारका बुद्धिमान र विवेकशील सन्तानहरूले कुरै नबुझी नाता निश्चित नभएका आलाकाँचालाई घप्लक घप्लक हात वा खुट्टामा ढोक्ने काम सरासर गलत हो । यस्तो कमजोरी गरेर आफूलाई नहोच्याऊँ ।

सानालाई ढोक नै गर्नुहुन्न भन्ने मेरो मान्यता होइन । जस्तो कि पहिले केवल केसी सारुभाइ तुलवीर ओलीको जुवाइँ भएकोले मैले पनि केवललाई जुवाइँ नै भन्थेँ । पछि उहाँले त्यताबाट भन्दा म त भुषणको तर्फबाट नजिकको सम्धी पो हुँ भनेकोले उमेरले धेरै सानो भए पनि अहिले मैले नै उहाँलाई नै ढोक गर्छु सम्मान गर्छु । यसमा तर्क र प्रमाण दुवै छ ।

दाजुभाउजूले मैले भनेका कुरा बुझे पनि नबुझे पनि आफ्नो कुरा राख्‍न पाएकोमा हल्का महसुस गरेँ । खाना खाएपछि कइनपानीबाट सडकमा उक्लिई सडकै सडक घरमा आइपुग्यौँ ।

२०८३ साउन ३१ गते  आइतवार

सोलाबाङ रुकुम

आज दिनभर घरमै बसेर पुस्तक परिमार्जनकै काममा लागियो । दिउँसो दर्माली माइलो आएर आफ्ना सामानहरू छुटेकोले लिन आएको बतायो । म तल नओर्लँदै आफैले भान्छाको ताल्चा खोलेर निराल र खोपाखोपी जताततै खोजतलास गर्‍यो नभन्दै एउटा पेन्चिस छुटेको रहेछ । उसले २ वटा हुन् भनेर जिद्दी कस्यो । रक्सी पनि पिएर आएको रहेछ । मैले यहीँ छुटेको भए म्याडम आएपछि खोजौँला भन्दा पनि मानेन । पछि खाजा खाएको पैसा पनि नपाएको गुनासो गर्‍यो । मैले ज्याला सबै दिएको र त्यस दिन खाजाको पैसा नपुगेकोले माग्न आउनु भनेकै थिएँ । तिमीहरू नै आएनौ भन्दा पनि उसले जिकिर जिकिर गरिरह्यो ।

बिहानदेखि पानी निरन्तर परिरहेको थियो । अलिकति फाट्नेबित्तिकै मकै भाँच्ने र पोख सोहोरेर मकै उधार्ने काम पनि गरियो ।

भोलिपल्टको नागपञ्चमीको लागि नाग ल्याइदिएर बेलुका बाहुन श्यामप्रसाद शर्मा आइपुगे । देवकुमारीले २ वटा नाग राखिन् र बाहुनलाई रु १५०। दक्षिणा दिएर पठाइन् । पहिले पहिले नाग पञ्चमीकै दिनमा बाहुन बाहुन्नी आउँथे । सिधापिठो समेत लैजान्थे । अहिले पर्वभन्दा पहिल्यै बाहुन आउँछन् र सिदाको सट्टा नगद नै उठाउँछन् । मन दिदीको घरमा टाँस्नको लागि धन दिदीले पनि एउटा नाग राख्नुभयो ।