सङ्ख्यागत तत्त्व–ज्ञान
१ (एकता/एकत्व)
- तप्त अग्नि एक मात्र।
- सूर्य एकमात्र।
- पृथ्वी एक हरितग्रह।
- शत्रुहन्ता इन्द्र एक।
- पितृस्वामी यम एक।
- मुटु एक
- जिब्रो एक
- मस्तिष्क एक
- जननेन्द्रीय एक
२ (द्वैत/जोडा)
- अश्विनीकुमार दुई।
- रथका पांग्रा दुई।
- मानव–जगतका आधार: महिला–पुरुष दुई।
- आँखा, कान, मृगौला – दुई–दुई।
- हात खुट्टा – दुई–दुई।
३ (त्रिविध/त्रिकाल)
- वेद तीन (ऋग, साम, यजुर)।
- लोक तीन (पृथ्वी, अन्तरिक्ष, द्यौं)।
- ज्योति तीन (सूर्य, चन्द्र, अग्नि)।
- त्रिगुण (सत्त्व, रजस्, तमस्)।
🔶 ४ (चतुष्कोण/चार दिशा)
- चार दिशा (पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण)।
- वेदाङ्ग चार मुख्य (श्रुति, स्मृति, धर्म, मीमांसा—व्यवहारिक वर्गीकरण अनुसार)।
- चतुरवर्ण (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र)।
- मानव–जीवनका चार पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष)।
- नेपालका चार मुख्य ऋतु (बसन्त, वर्षा, हेमन्त, शिशिर)।
🔶 ५ (पञ्चतत्त्व/पञ्चमहाभूत)
- पञ्चमहाभूत (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश)।
- पञ्चइन्द्रिय (नेत्र, कर्ण, नासिका, रसना, त्वचा)।
- पञ्चपाप वा पञ्चविकार (काम, क्रोध, लोभ, मोह, अहंकार)।
- पञ्चदेव (शिव, विष्णु, सूर्य, देवी, गणेश)।
🔶 ६ (षड्विकार/षड्रस)
- षड्विकार (जन्म, वृद्धि, परिवर्तन्, उपभोग, क्षय, मृत्यु)।
- शरीरका षड्रस (मधुर, अम्ल, लवण, कटु, तिक्त, कषाय)।
- षड्दर्शन (न्याय, वैशेषिक, सांख्य, योग, मीमांसा, वेदान्त)।
🔶 ७ (सप्त/धार्मिक प्रतीक)
- सप्तऋषि (कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, वसिष्ठ, गौतम, विश्वामित्र, जमदग्नि)।
- सप्तसागर।
- इन्द्रधनुषका सात रङ्ग।
- मानव शरीरका सात प्रमुख चक्र।
🔶 ८ (अष्ट/पूर्णता)
- अष्टसिद्धि (अणिमा, लघिमा, महिमा, ईशिता, प्राकाम्य, गरिमा, प्राप्ति, वशिता)।
- अष्टदिक्पाल (इन्द्र, अग्नि, यम, नैऋत, वरुण, वायु, कुबेर, ईशान)।
- बौद्धमार्गका अष्टाङ्गिक मार्ग।
🔶 ९ (नव/सम्पूर्ण चक्र)
- नवग्रह (सूर्य, चन्द्र, मङ्गल, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहु, केतु)।
- नवरस (श्रृङ्गार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भय, अद्भुत, वीभत्स, शान्त)।
- गर्भवतीका नौ महिना (जीवनको मूल चक्र)।
🔶 १० (दश/पूर्णता)
- दशावतार (मत्स्यदेखि कल्कि)।
- दशदिशा (चार मुख्य, चार उपदिशा, उर्ध्व, अधः)।
- मान्छेको दस प्रमुख नाडीहरू (योग–सिद्धान्त अनुसार)।
🔶 ११ (एकादश/उर्जा)
- एकादश रुद्र।
- एकादश इन्द्रिय (पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय, एक मन)।
- नेपालका ११ मुख्य जलवायु–प्रदेश (भूगोल अनुसन्धान अनुसार आधुनिक विभाजन)।
🔶 १२ (द्वादश)
- १२ राशी।
- १२ महिना।
- भगवान् विष्णुका १२ नाम (द्वादशनाम)।
- शरीरका १२ प्रमुख नाडी–बिन्दु (आयुर्वेदिक वर्गीकरण)।
🔶 १३ (त्रयादश)
- १३ दिनको काजकिरिया (नेपालको मृत्यु–संस्कार)।
- हिन्दूमा १३ प्रमुख पिण्डदान संयोजन।
- नेपालको १३ औँ योजना–चक्र (आधुनिक राज्य योजना सन्दर्भ)।
🔶 १४ (चतुर्दशी/चतुर्दशविद्या)
- मनु–स्मृति अनुसार १४ विद्याहरू।
- रामायणका १४ वर्ष वनवास।
- ब्रह्मलोक–पातालसम्मका १४ लोक।
🔶 १५ (पन्ध्र/पक्ष)
- १५ तिथि (शुक्ल–पक्षका १५, कृष्ण–पक्षका १५)।
- १५ नक्षत्र–वर्गीकरण (पारम्परिक गणना का एक रूप)।
- शरीरका १५ प्रकारका वात–पित्त–कफ उपभेद (आयुर्वेद)।
🔶 १६ (षोडश/पूर्ण शृङ्गार)
- १६ संस्कार (गर्भाधानदेखि अन्त्येष्टि)।
- १६ श्रृङ्गार (देवीपूजाको पूर्ण विधि)।
- संस्कृत वर्णमालाका १६ स्वर (विविध परम्परागत गणना अनुसार)।
🔶 १७
- भगवद्गीताका १७ अध्याय पछि १८औँ अध्याय समापन (१७ अध्याय आदर्श–मार्गका रूपक)।
- शरीरमा १७ महत्त्वपूर्ण स्नायु–बिन्दु (योग ग्रन्थ अनुसार केही रूपान्तरणमा)।
- नेपालका १७ प्रमुख पर्वत–श्रृङ्खला (भूगोल वर्गीकरण अनुसार)।
🔶 १८ (अष्टादश/पूर्ण युद्ध)
- महाभारतका १८ पर्व।
- कुरुक्षेत्र युद्धका १८ दिन।
- गीता १८ अध्याय।
- पुराण १८।
🔶 १९
- १९ औँ वर्षको चन्द्र–सौर चक्र (Metonic cycle → वैदिक ज्योतिषमा ग्रहगति गणनासँग जोडिने तत्त्व)।
- नेपालका १९ प्रमुख हिमश्रृङ्खला (नक्सात्मक अध्ययन अनुसार)।
- संस्कृत व्याकरणका १९ महत्त्वपूर्ण धातुगण (कुनैकन परम्परामा)।
🔶 २० (विंशति/सम्पूर्ण क्रिया)
- २० प्रकारका धान्य (आयुर्वेदिक वर्गीकरण)।
- मनुष्यका २० मुख्य दाँत पहिला पल्ने (दूधदाँत)।
- २० पवन (वातका ५ प्रधान + १५ उपवात—आयुर्वेद अनुसार)।
- नेपालका २० प्रमुख भाषिक समूह (राष्ट्रिय भाषिक अध्ययनअनुसार गोलाकार वर्गीकरण)।
![]()